CONCERTRECENSIE. Opening Musica Sacra, Lambertuskerk Maastricht, 19 september ’13
beeld: Teun van Beers
door: Rinus van der Heijden

De Estse componist Arvo Pärt deed er twee jaar over om een van zijn onbekendste werken, ‘Kanon Pokajanen’ in 1998 in première te laten gaan. Weliswaar (relatief) onbekend, maar enorm geliefd bij de componist. ‘Kanon Pokajanen’ opende deze dag het vierdaagse festival Musica Sacra in Maastricht op een overdonderende wijze.


Beelden van de 'Kanon Pokajanen', waarmee Musica Sacra 2013 in Maastricht werd geopend.

De Kanon is zo geliefd bij Arvo Pärt, omdat hij de tekst ervan - een oude, Grieks-Russisch-orthodoxe hymne – boven de muziek stelde. Of in zijn eigen woorden: “In deze compositie heb ik, zoals in veel van mijn vocale werken, geprobeerd om van de taal uit te gaan. Ik wilde het woord zijn eigen klank laten vinden, zijn eigen melodielijn. De ‘Kanon Pokajanen’ heeft mij getoond hoe sterk de taalkeuze het karakter van een werk bepaalt, zo sterk zelfs dat de gehele structuur van de compositie onderworpen is aan de tekst en de regels ervan: men laat de taal de muziek creëren.”

Als dat niet héél erg raakt aan vocale jazz, waarin bij grote vertolkers als Billie Holiday en Abbey Lincoln de muzikale boodschap toch vooral via het woord wordt gebracht. Het woord dat ook hier wordt gedragen door de muziek.

Aquarius
‘Kanon Pokajanen’ werd naar Maastricht ‘gebracht’ door het Belgische Kamerkoor Aquarius onder directie van Marc Michael De Smet. Kamerkoor is een bescheiden omschrijving voor de 31 koorleden, die het bijna twee uur durende werk opvoerden in een duistere Lambertuskerk. Slechts het schijnsel van kaarsen en de lampjes boven de muzieklessenaars verlichtten de kring van zangers en zangeressen, met in hun midden de begeesterde dirigent De Smet.

Van ‘Kanon Pokajanen’ bestaat slechts één cd-opname. In juni 1997 produceerde de welbekende Manfred Eicher van het even bekende platenlabel ECM een opname van de ‘Kanon’ in een kerk in het Estse Tallin. Uitgevoerd door het Estonian Philharmonic en Kamerkoor onder Tönu Kaljuste. Deze schitterende opname is inmiddels de standaard voor alle uitvoeringen van ‘Kanon Pokajanen’.

Je ontkomt er dan ook niet aan om de uitvoering van Kamerkoor Aquarius naast die van ECM te leggen. Dan blijken de nodige verschillen. De plaatopname klinkt monumentaler, maar dat is geen wonder met de opnametechniek van ECM. Bovendien zijn de individuele stemkwaliteiten van de koorleden anders: op de ECM-cd rijzen de diverse stemtypen met zekere regelmaat boven de totaalklank uit. Marc Michael De Smet heeft er wellicht voor gekozen om zijn koor homogener te laten klinken. Zíjn stemtypes geven meer verborgen kleur aan de oerklank van de koorzang.

Kamerkoor Aquarius is wereldwijd een van de weinige gezelschappen die het aandurven om de Kanon integraal uit te voeren. De Belgen deden dat op een eigenzinnige manier: aan het begin van de Kanon waren zij nog onzichtbaar. Vanuit een achteraf gelegen ruimte betraden zij de kerk, zingend met kaarsen in hun hand. Zij vormden een grote cirkel, van waaruit zij aan de negen odes – er worden er acht van gezongen - plus tussenspelen van deze religieuze boetekanon begonnen. Vier keer schoof de kring zangers en zangeressen een aantal lessenaars op, waarbij de veranderende posities de totaalklank telkens anders lieten klinken.

Indrukwekkend
‘Kanon Pokajanen’ van Kamerkoor Aquarius is een ronduit indrukwekkende gebeurtenis, waarvoor je geen gelovige hoeft te zijn om er optimaal van te kunnen genieten. De muziek is oer, universeel, mystiek en omvat alles wat mensen op deze wereld ervaren. Tekst en muziek drukken verandering, de cyclische overgang van dag en nacht, het verschil tussen zwakte en kracht en dus dood en onsterfelijkheid uit. Of je wilt of niet, de energie van ‘Kanon Pokajanen’ plaatst je in een vacuüm van tijdloosheid en dat is een ervaring die je niet wilt missen.

Musica Sacra is een festival, waarin muziek, dans, theater, performance, film en beeldende kunst een verbond smeden. Het bestaat sinds 1983, toen het begon als Europees Festival van Religieuze Muziek. Hoewel de naam anders doet vermoeden is Musica Sacra geen festival met religieuze muziek, maar een wereldlijk festival óver religieuze muziek.  Elk jaar heeft het festival een wisselend thema. Dit jaar is dat ‘inkeer, ommekeer, bekering’. Musica Sacra streeft ernaar tegenstellingen tussen historisch en actueel, jong en oud, wereldlijk en religieus en vooral tussen hoge en lage kunst nader te onderzoeken.         

• www.musicasacramaastricht.nl