CONCERTRECENSIE. Mis voor Ongelovigen, productie van Intro – in situ tijdens festival Musica Sacra. Maastricht, bierbrouwerij De Ridder, 18 september 2011.
beeld: Moniek Wegdam
door: Rinus van der Heijden

Een mis in een (voormalige) bierbrouwerij. Je zou zeggen dat de katholieke kerk zijn gebruiken, aangepast aan de huidige tijd, gewoon in stand houdt. Want gingen nog niet zo lang geleden de gelovige kerkgangers na de zondagsmis naar het café dat zich altijd in de schaduw van de kerk bevond, tijdens festival Musica Sacra werd de mis opgedragen in de Ridderbrouwerij in het hart van Maastricht. Echter met één verschil. Deze mis was er geen voor gelovigen, maar voor festivalbezoekers die liever van hoogstaande cultuur genieten dan van een dood geloof. Ongelovigen dus.

De musici zijn gekleed in grijze stofjassen en bewegen zich door de ruimtes van de voormalige bierbrouwerij. Met onder andere sopraan Annelies van Gramberen en performer Dennis Vanderbroeck (rechts op middelste foto).

‘Mis voor Ongelovigen’ is ontstaan uit een idee van de Bossche musicus, componist, workshopleider en auditief kunstenaar Bart van Dongen. Zijn ervaring op het snijvlak van geïmproviseerde- en gecomponeerde muziek is duidelijk te herkennen in dit project. Bart van Dongen liet echter de muziekcompositie over aan de Vlaming Jeroen d’Hoe en de theaterregie aan de Maastrichtse Lieke Benders, die haar katholieke  afkomst al eerder liet doorschemeren bij voorstellingen in kloosters. Het project is een productie van Intro – in situ, podium voor nieuwe muziek en werkplaats voor klankkunst in Maastricht.

‘Mis voor Ongelovigen’ is een project geworden, waarin muziek, theater, tekst, architectuur, religie en filosofie ineen vloeien. De mis is geen parodie op die van de katholieke kerk. Deze eredienst bevat namelijk rechtstreekse afgeleiden van de eeuwenoude kerkelijke tradities. Een oppervlakkige beschouwer zou zich hierbij kunnen afvragen of de makers niet hinken op twee benen. Dat is echter geenszins het geval: de ‘Mis voor Ongelovigen’ is een ankerpunt in een tijd waarin geloofsvragen en spirituele belevenissen steeds meer mensen in de ban houden. Deze mis geeft daarop geen antwoorden, maar laat de weg naar geloven of niet-geloven geheel in de handen van de toeschouwers.

Misschien zit de kern van dit vraagstuk wel in een stukje tekst dat aan het einde wordt gezongen en waarmee de ‘kerkgangers’ worden heengezonden: Er is niets dat ik kan bieden/Niets dat tastbaar is, geen dingen/Om hoop of troost of steun te geven/Ik kan alleen mijn woorden zingen. Taal van tekstschrijver Jibbe Willems die de tweespalt tussen geloven en niet-geloven hiermee neerlegt in de basis voor de ‘Mis voor Ongelovigen’. Áls er al een antwoord van de makers wordt verwacht, dan ligt dat hooguit in de artistieke context van hun project: ‘Ik kan alleen mijn woorden zingen’.

Spil
Zingen is daarom de spil waar de ‘Mis voor Ongelovigen’ om draait. Sopraan Annelies Van Gramberen en bas Wout Oosterkamp vertolken geheel in de traditie van de katholieke rite onder meer een ‘Credo’ en een ‘Sanctus’, maar deze staan los van elke versie die de christelijke religies ooit voortbrachten. Hun muzikale trip door het grensgebied van geloven/niet-geloven wordt een hallucinerende, temeer ook door de aanwezigheid van doedelzakspeler (en muziekregisseur) Jean-Pierre Van Hees, violiste Aag Dereymaeker, accordeonist Ludo Mariën en gitarist Jurgen Debruyn. Een mengeling van middeleeuwse en meer eigentijdse, klassieke composities maken van deze ‘Mis’ een tijdloze, vervreemdende gebeurtenis, die lang beklijft.


Bedenker van de mis Bart van Dongen in het midden voor de deur. De entree van de Ridder Brouwerij waar de mis aanvangt. Performer Vanderbroeck smijt de deuren open ‘Gaat, de mis is uit’.

De ‘Mis voor Ongelovigen’ begint in een entreehal van De Ridder Brouwerij, gelegen op een oever van de door Maastricht stromende Maas. Performer en gids Dennis Vanderbroeck leidt de toeschouwers woordloos door een aantal allang verlaten ruimtes van de voormalige brouwerij. Muren zijn er doorgebroken, plafonds beschimmeld, tegelvloeren gescheurd. Er is een draaibank achtergebleven, waarbij het lijkt of de bediener ervan even weg is om buiten wat te roken, er is een gele bouwhelm blijven hangen boven een deur, van de originele lichtarmaturen fungeert er nog een aantal. De sfeer is naargeestig en prikkelend tegelijk.

De uitvoerders bewegen langzaam door de verschillende ruimtes. De diepe basstem van Wout Oosterkamp klinkt als een scheepshoorn in de mist, de hoge sopraan van Annelies van Gramberen kan de harde akoestiek van deze industriële omgeving met gemak aan. De musici zijn gekleed in grijze stofjassen en vertellen in woord en muziek het verhaal van lot en wil, geloof en ongeloof. Samen brengen zij in een betegelde ruimte waar ‘I doubt everything’ op een muur staat geschreven, de bezoekers voor de poorten van Dante’s Inferno. Hun collectieve inspanningen overdonderen het publiek, het volume is oorverdovend, de resonanties breken je hart, maar de intentie van deze ‘Mis voor ongelovigen’ zijn nergens duidelijker.

Klankschalen
Via zingende klankschalen leidt Wout Oosterkamp de aanwezigen naar de laatste fabrieksruimte, waar een driehoekige berg kiezels vragen oproept. De berg kan een metafoor zijn voor de goddelijke drieëenheid, maar een meer aardse verklaring maakt dat de berg ons stoffelijke bestaan symboliseert. Onder de klanken van het ‘Ite missa est (Gaat, de kerk is uit)’ worden enorme staldeuren open geworpen. De performer staat met gespreide armen in de deuropening, de musici staan naast hem: de hemelpoorten lijken geopend. Maar de toeschouwers zien de avondverlichting van Maastricht en de traag neervallende regen. Niks geen hemel of paradijselijke aflaten: deze mis leidt je uiteindelijk terug naar de wereld die er al was voordat je de Ridderbrouwerij betrad en nagenoeg niet is veranderd. Geloof het of niet.


Mis voor Ongelovigen’ wordt later nog een aantal keren opgevoerd. Speeldata zijn nog niet bekend.

• Bart van Dongen - Intro.in situ