NECROLOGIE
door: Cyriel Pluimakers










Leo Cuypers: 1947 - 2017.


Afgelopen dinsdag overleed in Maastricht de legendarische pianist Leo Cuypers op 69-jarige leeftijd. Al geruime tijd kampte hij met een slechte gezondheid. In de jaren zeventig en tachtig was Cuypers een van de smaakmakers van de Nederlandse geïmproviseerde muziek.

Begonnen als slagwerker, koos hij uiteindelijk voor de piano. Zijn verblijf aan het conservatorium was van korte duur want Cuypers had zijn eigen ideeën over pianotechniek en muzikale expressie. In tegenstelling tot zijn jazzcollega’s was hij niet geïnteresseerd in standards en blues, maar in plaats daarvan creëerde hij een eigen wereld vol romantiek, quasi atonaliteit en veel humor. Charmante salondeuntjes wist hij uit te bouwen tot levende bouwwerken vol hartstocht. Cuypers was een gepassioneerd mens en dat hoorde je in al zijn concerten. Gebogen over de piano, met een sigaret tussen de lippen en de alcohol dichtbij, wist hij het publiek ademloos aan zich te binden. Zijn pianospel was tegelijk melodisch en percussief en met zijn gevoel voor humor verzorgde hij een aantal muziektheaterproducties, zoals ‘Jan Rap En Z’n Maat’ (1976) en het door Bernlef geschreven ‘Voetnoten’ (1986).

In 1969 maakte hij zijn debuut op het Loosdrechts Jazz Concours. Vriend en vijand waren het erover eens dat hier toch wel een heel bijzonder talent opgestaan was. In 1973 won hij de Wessel Ilcken Prijs. Theo Loevendie vroeg hem voor zijn legendarische Consort, waar hij meteen een prominente rol vervulde en in 1972 de plaat ‘Chess!’ mee opnam. Muzikaal risico ondernam Cuypers in zijn zelf gecomponeerde ‘Johnny Rep Suite (1974), waar hij een krankzinnige frontline creëerde met de drie, uiteenlopende, saxofoonpersoonlijkheden Willem Breuker, Hans Dulfer en Piet Noordijk.  

Breuker vroeg hem vervolgens in het Willem Breuker Kollektief, waar de pianist een van de smaakmakers werd. De plaat ‘A Paris’ (1978), waar Cuypers ook als vocalist een feature krijgt, laat horen waar het ensemble toe in staat was. Met Breuker maakte hij ook een aantal gepassioneerde duo-platen: ‘Live in Shaffy’ (1974) en ‘Superstars’ (1978). Fraai ook is het verzamelalbum ‘Theatre Music’ (1977). Zijn grootste succes beleefde Cuypers, met de legendarische ‘Zeeland Suite’ (1977). Een van de monumenten van de Nederlandse geïmproviseerde muziek, met zes muzikale geestverwanten: Willem van Manen, Bob Driessen, Harry Miller, Arjen Gorter, Martin van Duynhoven en natuurlijk Breuker.  











Leo Cuypers ten tijde van de Zeeland Suite.
Foto © Wim Riemens.


Maar door zijn onmatige drankgebruik was Cuypers niet te handhaven in het Kollektief, met uitzetting tot gevolg. De pianist zocht zijn heil in triobezettingen en richtte in 1984 zijn Brullband op, een septet met onder meer saxofonist Maarten van Norden, gitarist Jan Kuiper en trombonist Van Manen. De alcohol, gecombineerd met podiumvrees begon inmiddels zijn tol te eisen. Daarnaast ontwikkelden zich reumatische klachten. Incidenteel gaf hij nog solo-optredens, om vervolgens helemaal van het toneel te verdwijnen. Hij verhuisde naar Maastricht.

Comeback
In 1994 maakte Cuypers een opvallende comeback met een aantal solo-optredens. Ook had hij een nieuwe vijftig minuten durende suite gecomponeerd: ‘Hotel Maastricht’. Frans van Leeuwen schreef in het NRC Handelsblad: “De noten stuiteren onder zijn vingers vandaan als pingpongballen van een stenen trap, het ene idee is nog niet geboren of het volgende dient zich al aan.”

In 1995 verscheen het soloalbum ‘Songbook’, met thema’s die hij sinds de jaren tachtig had gecomponeerd. Opvallend was dat de productie afsloot met de compositie ‘Jarrett’, een overduidelijke verwijzing naar een pianistische geestverwant. De cd werd over het algemeen enthousiast ontvangen en leidde tot een reeks concerten. Cuypers speelde welluidender dan in de anarchistische jaren zeventig en tachtig. De wilde haren waren inmiddels een beetje verdwenen. Na elk concert was Cuypers, bij wie de reumatische klachten steeds meer opspeelden, totaal gevloerd. 











Cuypers bracht de Nederlandse geïmproviseerde muziek op een hoger plan. Foto © Eric van 't Groenewout.


De comeback was helaas van korte duur. Nog eenmaal, in januari 1998, verscheen de pianist op het toneel met altsaxofonist Paul van Kemenade in het Tilburgse Paradox. Na een optreden van tien minuten viel Cuypers dronken van het podium. De geplande tournee werd afgelast. Cuypers trok zich terug in Maastricht en er werd niets meer van hem vernomen. De piano raakte hij jarenlang niet meer aan.

Toch bleef er belangstelling bestaan voor zijn oeuvre. De ‘Zeeland Suite’ en ‘Johnny Rep Suite’ werden in 1993 gecombineerd op een BV HAAST cd. ‘Heavy Days Are Here Again’ werd in 2000 opgenomen in de ‘Unheard Music Series’ op het Amerikaanse Atavistic label van criticus en producer John Corbett. In 2011 zag zijn solodebuut uit 1972 opnieuw het licht op het label van Muziekcentrum Nederland. In 2015 verscheen een portret in de NPO-interviewserie Jazzportretten. Een sympathiek en openhartig gesprek, maar de al gekwelde musicus werd nu ook nog eens geteisterd door longemfyseem. Het jarenlange sigaretten roken – ook tijdens zijn concerten – eiste zijn tol. Over zijn plek tussen de andere Nederlandse jazzpianisten: “Helemaal alleen, er is niemand die mij nadoet, een vrolijke voetnoot.”

Een klassieke tragedie: hoe een muzikaal wonderkind onder zijn overvloedige talent bezwijkt. Gelukkig zijn er nog mooie tv-fragmenten en een forse reeks prachtige opnames op vinyl en cd. Tastbare herinneringen aan een unieke pianist, die de Nederlandse geïmproviseerde muziek zonder meer op een hoger plan heeft gebracht.

Klik op bovenstaande afbeelding om het interview 
van Jazzhelden.nl met Leo Cuypers te zien.

Leo Cuypers (solo)
Volledig album, 1972

Leo Cuypers - Zeeland Suite 
Willem Breuker Kollektief, 1977 

Leo Cuypers - Heavy days are here again
1981