NECROLOGIE
door: Rinus van der Heijden









Rita Reys: de beste jazzzangeres die Nederland ooit kende.
Foto © Gemma Kessels


Het was in het jaar 1992 dat platenlabel Music All-In besloot twee dubbel-cd’s uit te brengen van Rita Reys. ’s Lands belangrijkste jazzzangeres zong toen al veertig jaar grammofoonplaten en cd’s vol en dat leek de Nederlandse platenmaatschappij een mooie gelegenheid om met zestig klassieke songs deze mijlpaal te benadrukken.

 Gekozen werd voor uitsluitend composities uit ‘The American Songbook’, de bijbel voor klassiek georiënteerde jazzliefhebbers. Music All-In breide er bij de uitgave maar meteen een uitgebreide tv-reclamecampagne aan vast. Hetgeen natuurlijk het ergste doet vermoeden voor de artistieke kwaliteit van zo’n product.

Maar voor zulke vrees was op deze vier cd’s ‘Europe’s First Lady Of Jazz Rita Reys – The American Songbook Vol 1 en 2’ geen grond aanwezig. De zestig stukken zijn fantastisch opgenomen, waardoor de muziek rechtstreeks in de ziel van de luisteraar wordt gebrand. Wat echter belangrijker is, is dat deze twee dubbelaars tot in de uiterste perfectie laten horen waarin de kracht van Rita Reys school: de fabelachtige vertolking van modale jazz en van composities die het Amerikaanse erfgoed van Broadway- en dansmuziek uit de jaren dertig, veertig en vijftig van de vorige eeuw behelzen.

Sterk en uniek
De afgelopen zaterdagnacht overleden Rita Reys is juist in die hoek van de Afro-Amerikaanse muziek het sterkst gebleken. Sterk en uniek en dat dan wereldwijd bezien. Want ze mocht dan wel in Rotterdam zijn geboren, korte tijd in de jaren vijftig in Amerika haar heil hebben gezocht en uiteindelijk vooral haar vaderland als podium te hebben gekozen, de naam van Rita Reys is in een tweeënzeventigjarige carrière een universele geworden.












Rita Reys aan het begin van haar carrière.


Rita Reys is zonder twijfel de beste jazzzangeres geweest die Nederland ooit heeft gekend. En het is zeker dat zij daarin uniek zal blijven. Zelf zag zij Fay Claassen als een mogelijke opvolgster, maar hoewel deze tot de top van Europese jazzvocalisten behoort;  de status van Rita Reys zal zij nooit bereiken. En misschien ook niet willen, maar dit terzijde.

Het bijzondere van Rita Reys’ stem lag besloten in haar ongelooflijke timing en frasering. Haar ietwat hese stem, gevormd zonder enige opleiding, maar wel door jarenlange stemoefeningen, kon het hele bereik met het grootste gemak aan. Waar vrijwel iedere jonge jazzzangeres – om van popzangeressen maar niet te spreken – faalt als zij naar het hoog reikt, zong Rita Reys dáár even krachtig als in het diepste laag. Aan dat hoog zag zij dan ook nog kans een licht vibrato toe te voegen, wat haar geluid nog uitzonderlijker maakte.

Op de twee dubbelaars ‘Europe’s First Lady Of Jazz Rita Reys – The American Songbook’ staan twee klassiekers die bovenstaande beweringen staven: ‘They Say That Fallin’ In Love Is Wonderful’ en ‘Stompin’ At The Savoy’. Je hoeft slechts deze twee oudjes te horen om onder de indruk te raken van het gemak waarmee zij diverse tempi zingt, hoe zij voor of na de tel, of zelfs er bovenop elke noot échte swing meegeeft, hoe deze unieke stem de geschiedenis van de vocale jazz wereldwijd een enorme stap voorwaarts heeft meegegeven.

Nooit vernieuwen
Rita Reys is vaak verweten dat zij zich nooit vernieuwde en altijd maar in dat Amerikaanse repertoire bleef ‘hangen’. Maar dat is onzin, want juist dit repertoire was haar definitieve keuze. Bovendien vernieuwde zij zich heus wel eens. Bijvoorbeeld door het repertoire van Burt Bacharach, Antonio Carlos Jobim, George Gershwin, Michel Legrand en Henri Mancini ter hand te nemen. Maar altijd weer bleek hoe diep het unieke talent van Rita Reys was geworteld in het – inmiddels – klassieke, Amerikaanse (jazz)repertoire.











Rita Reys met Pim Jacobs Trio in 1966. Met Pim Jacobs (piano),
Ruud Jacobs (contrabas) en Wim Overgaauw (gitaar). Foto © ANP.


De schrijver van dit artikel leerde Rita Reys kennen tijdens een schoolconcert in de vroege jaren zestig van de vorige eeuw. Nog nooit van jazz gehoord hebbende, viel hij als een blok voor twee zaken: als puber voor de prachtige fysieke verschijning van La Reys en als beginnend muziekliefhebber voor een stijl die hij tot dan toe niet kende: de jazz. En hoewel die laatste voorkeur met het verstrijken van de jaren volstrekt veranderde, bleef de gehechtheid voor Rita Reys’ muzikale verrichtingen onveranderlijk.

Rita Reys is in het harnas gestorven. Eerder dit jaar onderging zij een heupoperatie, maar op 6 juli stond zij weer op een podium: dat van de North Sea Jazz Club in Amsterdam. Concerten geven was haar manier van leven. Hoewel zij al jaren geleden was toegetreden tot het Kabinet van Ouderen - dat bijvoorbeeld meebrengt dat je dan op podia flauwe grapjes moet maken – en haar fysieke verschijning steeds meer aan kracht inboette, was er altijd die stem. Nauwelijks aangetast door de tijd, met dezelfde jeugdige onbeschroomdheid als in haar jonge jaren. Met die kenmerken van grote zangeressen als Ella Fitzgerald – met wie ze liever niet wilde worden vergeleken, omdat “ik Rita Reys ben” - en Sarah Vaughan. En Abbey Lincoln soms ook wel.

Elegant
De kracht van Rita Reys lag bij haar stem plus bij de wijze waarop zij haar muzikale artisticiteit uitdroeg. Uiterst elegant kondigde zij immer haar stukken aan en af. Haar licht-dansende lichaam was een natuurlijk verlengstuk van die alles doordringende stem. Maar bovenal was zíj het die op het podium stond. Vele musici hebben haar begeleid: haar beide echtgenoten Wessel Ilcken en Pim Jacobs, diens broer Ruud Jacobs; de gitarist met wie zij grootse triomfen vierde, Wim Overgaauw en op de twee voornoemde dubbelaars diens collega Peter Ypma. Ook Peter Beets, Joost Patocka, Lex Jasper, Rogier van Otterloo verbleven in haar kielzog. Plus de talloze anderen.











Rita Reys tijdens Jazztown Tilburg 2012.
Foto © Gemma Kessels.


Zonder hen allen te kort te willen doen, durft de schrijver van deze necrologie te stellen, dat zij zonder uitzondering ondergeschikt waren en zijn aan deze nu overleden persoonlijkheid. Rita Reys had het in alle gevallen ook zonder al deze begeleiders gekund. Jazeker, haar muziek had anders geklonken, haar swing was uit andere hoeken gekomen, haar stem had misschien de kussentjes die alle combo’s haar hebben aangereikt, een beetje gemist. Maar Rita Reys heeft in de 72 jaar dat zij de vocale jazz uitdroeg, haar stem als een kathedraal uitgebouwd. En daar kan geen begeleidend ensemble tegenop.

Rita Reys bereikte met haar leeftijd van 88 jaar die van de wijzen. Maar ook die van de onaantastbaren. Maria Everdina Reys zal nooit meer live te bewonderen zijn. Maar wel te beluisteren via de talloze albums die zij uitbracht.  Wie ze heeft moet ze koesteren, omdat ze evenveel artistieke waarde hebben als die welke Charlie Parker, John Coltrane, Ella Fitzgerald en alle anderen die de geschiedenis van de jazz schreven, nalieten. En wie ze niet heeft, dient ze onverwijld te gaan aanschaffen. En te gaan draaien. En draaien. En draaien.


Zie ook:

• Interview Jazzenzo uit 2007: Jazzzangeres Rita Reys, de keizerin van de timing