De verantwoordelijkheid van ambassadeurschap: over het musiceren in minderheidstalen
OPINIE
door: David Omar Cohen en Ian Pomerantz
Jazztromboniste en -zangeres Noam ‘Nani’ Vazana zingt in het Ladino, maar beheerst ze deze taal eigenlijk wel?
Algemeen gesproken kunnen we zeggen dat de jazz twee talen heeft: Engels en Portugees. Soms is een lied in een andere taal zó goed dat het ondanks de barrière doordringt tot het standaardrepertoire, zoals ‘Estate’ en ‘Besame Mucho’, en soms probeert een zanger(es) jazz in meer buitenissige talen te zingen, zoals Judith Nijland in het Latijn, Mirjam van Dam in het Jiddisch – of diezelfde Mirjam van Dam zeer recent in het Nederlands.
Waarde
In Europa wordt het belang van kleinere talen steeds meer op waarde geschat. Zo is er sinds kort de tweejaarlijkse LIET-prijs, die men kan winnen door het mooiste lied in een van de vele Europese minderheidstalen te zingen. Eind 2024 is die gewonnen door de in Amsterdam woonachtige Noam ‘Nani’ Vazana (1982), een jazztromboniste en -zangeres die zich erop laat voorstaan dat ze de eerste singer-songwriter in het Ladino is. Dat is een Joodse minderheidstaal die nauwelijks meer in Europa wordt gesproken, maar daarbuiten door honderdduizenden ouderen nog in Israël en op de grens van Europa in Turkije.
Het Ladino lijkt sterk op 15e-eeuws Spaans: toen de Joden in 1492 uit Spanje en kort daarna helemaal van het Iberisch schiereiland werden verdreven, vestigden sommigen zich in Nederland en Londen, en anderen in het Ottomaanse rijk, waar ze hun taal mee naartoe namen en een merendeels onaangepaste minderheid gingen vormen. Onder deze omstandigheden veranderde de taal natuurlijk sterk: zo nam het Ladino allerlei woorden in zich op uit het Frans, Grieks, Hebreeuws, Italiaans en Turks. In sommige steden, zoals Thessaloniki in het huidige Griekenland, sprak meer dan de helft van de inwoners deze Joods-Spaanse taal, die wij vandaag aanduiden als Djudeo-Espanyol, Djudezmo, Djudiò of meestal Ladino.
Vooruitzichten
Een kleine 450 jaar heeft deze taal het uitgehouden, tot de Joodse gemeenschappen uit plekken als Thessaloniki, Rhodos en Sarajevo massaal werden vermoord in de Duitse concentratie- en vernietigingskampen in Polen: alleen Joden in Turkije en Bulgarije ontkwamen aan dit lot. In Thessaloniki is er nog maar één spreker over en het dialect van die stad staat daarmee op het punt te verdwijnen. De jongste sprekers van deze taal op plekken als Istanbul en Jeruzalem zijn in de veertig of vijftig, dus de vooruitzichten van deze taal zijn heel slecht en aan onze generatie is de taak om te redden wat er te redden valt. Het is alleen behoorlijk lastig om Ladino op een hoog niveau te leren spreken bij gebrek aan leraren en door het tekort aan materiaal. Er zijn weliswaar genoeg boeken, liederen, video’s en audio-opnames om een jaar mee door te brengen, maar zelfs dat is niet genoeg. Grote lichtpunten als het verschijnen van een vertaling van ‘Alice in Wonderland’, ‘De kleine prins’ en de ‘Odyssee’ in het Ladino kunnen het onafwendbare lot van de taal maar met moeite keren. Initiatieven als de e-mailgroep Ladinokomunita, de wekelijkse ‘Enkontros de Alhad’ (Ontmoetingen op zondag), de Facebookgroep Los Ladinadores bieden uitkomst en zijn dan ook broodnodig.
Halve waarheden
Een ambassadeursrol voor een dermate vervolgde, verwoeste en heel stil voortlevende taal dient men ongeacht het carrièresucces serieus te nemen: wie het publiek verzinsels en halve waarheden over zulk kostbaar erfgoed voorschotelt, begaat een onvergeeflijke misdaad.
In die context is het uitermate ongunstig dat het Ladino in ons land wordt gekaapt door een jazztromboniste en zangeres die de taal die ze beweert van de ondergang te willen redden helemaal niet spreekt. Wie op het internet zoekt naar video’s of vraaggesprekken waarin Noam ‘Nani’ Vazana in het Ladino converseert, zoekt vergeefs, en wie naar een concert van haar gaat in de hoop op een kort gesprekje in deze bedreigde taal, wordt teleurgesteld.
Dat staat haaks op het commerciële succes dat Vazana met haar liedjes oogst. Optredens over de hele wereld, interviews in Nederlandse kwaliteitskranten, een aardig verkopend album en nu deze LIET-prijs: het kan niet op – en toch spreekt ze de taal in kwestie helemaal niet.
Rabbijn in Leiden
Hoe zij dan als singer-songwriter aan haar teksten komt? Blijkens interviews heeft ze die zelf geschreven en daarna voorgelegd aan ‘een rabbijn in Leiden’. Over zijn adviezen zegt ze in webzine Written in Music het volgende: ‘Het schrijven was niet makkelijk, want ik moest het in een voor mij nog onbekende taal doen. Een taal die niet zomaar grammatica kent, niet zomaar een eigen schrift, dus ik heb oude teksten bestudeerd om me te verdiepen in hoe ik het zou willen schrijven, hoe de liedjes moesten worden. De muziek, dat was niet moeilijk, de teksten, poeh. Die heb ik dus ook nog laten checken door een rabbijn in Leiden die expert is op het gebied van Ladino en die gaf aan wat er goed was en wat niet. Ik was verrast door het feit dat er nog maar zo weinig fouten in zaten.’
Onsamenhangendheden
Deze passage hangt van de onsamenhangendheden aan elkaar. Alvorens liederen te gaan schrijven in de voor haar ‘onbekende’ taal, had Vazana bijvoorbeeld het warm aanbevolen leerboek 'Beginner’s Ladino' van auteur Alla Markova gratis kunnen downloaden om zich de taal eigen te maken. Dat het Ladino geen grammatica zou kennen, geldt evenmin voor het Spaans en is aperte nonsens. Ook dat het geen eigen schrift zou hebben, is incorrect: teksten uit het 19e-eeuwse en vroeg 20e-eeuwse Istanbul waar Vazana haar voordeel mee had kunnen doen, zijn geschreven in het zogenaamde Rashi-schrift. Eerder genoemde initiatieven als Ladinokomunita, Los Ladinadores hadden uitkomst kunnen bieden, maar Vazana lijkt in aan het Ladino gewijde Facebookgroepen vooral actief te zijn om haar eigen werk te kunnen aanprijzen.
Monopoliepositie
Terzijde merken we op dat Vazana op hinderlijke wijze probeert een monopoliepositie voor zichzelf te verwerven. Dat doet ze deels door te doen alsof er verder niemand in het Ladino schrijft en deels door het auteurschap van beroemde liederen te verduisteren, zoals Flory Jagoda’s geliefde chanoeka-standard Ocho Kandelikas. In januari van dit jaar schrijft ze op Facebook: ‘Nobody writes in Ladino anymore, but this one is an original Ladino song that I wrote’ en: ‘Sharing my version of Ocho Kandelikas' 'Eight Candles'. Let's count the candles together, in Ladino!’
In de weinige gevallen dat Vazana stelt dat een tekst niet door haar is geschreven, blijft de bron dan weer onduidelijk. Zo stelt ze in een interview op PennyBlackMusic uit 2023: ‘A text I found from the 13th century presents a transformation of a transgender, a 10-year-old girl who comes out to her parents because she feels she is a boy. Her father tries to banish her from the family but the mother steps in and stands up and accepts her daughter as a boy.’ Het blijft curieus dat verder niemand van het bestaan van dit manuscript op de hoogte is.
Nog erger
Het is nog iets erger in het geval van ‘El Gacela’, volgens Vazana een liefdesgedicht geschreven in het Ladino door de dichter Shmuel HaNagid uit de 11e eeuw. Ten eerste zou HaNagid dan wel ongelooflijk beroerd hebben geschreven, want zoals iedereen na één les Spaans weet hebben woorden die op een -a eindigen een kans van 99% om het lidwoord ‘la’ te krijgen en niet ‘el’. Ten tweede ziet wie nieuwsgierig is naar de herkomst van deze tekst – het lijkt bepaald onwaarschijnlijk: een dichter die in het Ladino schrijft terwijl het Iberisch schiereiland nog wordt geregeerd door de Arabieren en we pas van Ladino spreken ná de verbanning van de Joden van datzelfde schiereiland door de christelijke vorsten in 1492 – dat Vazana lukraak flarden verzen bij elkaar heeft geknipt vanuit verschillende gedichten op deze Wikipedia-pagina. Deze gedichten zijn Spaanse vertalingen van Shmuel Hanagids Hebreeuwse gedichten, vertaald vanuit het Hebreeuws via de Engelse vertaling van Norman Roth uit zijn boek ‘Gay and Lesbian Poetry: An Anthology from Sappho to Michelangelo’. En dat zou dan zogenaamd Middeleeuwse poëzie in het Ladino zijn – het is werkelijk om te huilen.
Onnavolgbare tekst
Dat er ten slotte weinig fouten in Vazana’s eigen teksten zaten, is nauwelijks voorstelbaar als men nagaat hoe veel fouten er dan nog zijn blijven zitten in het lied waarmee Vazana de LIET-prijs à €2000,- heeft veroverd. Het loont bepaald de moeite een gedetailleerde blik te werpen op haar tekst. Gelukkig staat er onder de videoclip op Youtube waar we deze tekst vandaan hebben gehaald ook een vertaling naar het Engels, waaruit we kunnen opmaken wat deze onnavolgbare tekst volgens Vazana zou moeten betekenen. Tientallen spelfouten, uitspraakfouten en grammaticale nonsens laten we gemakshalve terzijde, maar een volledige lijst kan men bij ons opvragen.
Hier volgen de eerste vier regels van het lied ‘Una Segunda Piel’, ‘Een tweede huid’:
Caminos de leche y miel
deja los celos casa
espero que vengas a mi
nadie me debe nada
r. 1 ‘caminos de leche y miel’ – vertaald als ‘Walk the ways of milk and honey’. Noch ‘walk’, noch ‘the’ is terug te vinden.
r. 2 ‘deja los celos casa’ – vertaald als ‘Leave your jealousy at home’. Het meervoud van ‘los selos’ slaat nergens op, behalve als ze de jaloezieën achter het venster bedoelt. Voor ‘your jealousy’ had er ‘tu selo’ moeten staan.
r. 3 ‘espero que vengas a mi’ – in principe in het Ladino correct, maar vertaald als ‘Welcome hope into your life’. Hoe komt Vazana erbij? Het betekent hetzelfde als in het Spaans: ‘ik hoop dat je naar me toe komt’.
r. 4 ‘nadie me debe nada’ – vertaald als ‘Nobody owes you anything’. Zelfs wie geen woord Spaans kent, kan toch beredeneren dat ‘me’ waarschijnlijk niet ‘you’ betekent? Dat het woord ‘nadie’ niet bestaat, zullen we maar niet meetellen.
Dit is zo’n beetje het niveau. Het klopt zelfs niet bij benadering.
Gebrek aan kennis
Dit waren nog maar vier regels, maar de rest van de tekst zullen we de lezer besparen. Vazana heeft in diverse interviews dingen over het Ladino gezegd die pertinent onwaar zijn en alleen verklaard kunnen worden door een fundamenteel gebrek aan kennis van deze taal: ‘De taal is bedacht door oma’s die thuisbleven toen hun mannen naar de synagoge gingen om Hebreeuws te leren’, zegt ze in een interview op De Kanttekening. Waar haalt ze het vandaan? ‘Moeders leerden de taal weer aan hun dochters’, gaat ze verder. Hoe dan de vele mannelijke Ladino-sprekers vandaag de dag kunnen worden verklaard? Kennelijk is er onderweg iets verkeerd gegaan.
Resteert de uitspraak. De klankveranderingen die het Ladino in de vijf eeuwen na de verbanning uit Spanje heeft doorgemaakt, worden door Vazana allemaal genegeerd. Op een reactie op Facebook over dit euvel en over het niveau van Vazana’s Ladino überhaupt reageerde ze zes maanden geleden als volgt:
I don’t understand the fascination with being always 100% correct. Music is art, it’s about telling a story, and about preserving our culture. I choose to sing with a Castillian accent because I want to make Ladino accessible to a younger audience. I’m not a scholar, and I see a higher value in reaching more people than in trying to sound like the language was spoken 500 years ago. After all, we don’t even know what this was like, because there are no audio recordings from back then – and many Ladino dialects each sound different. The focus of my music is weaving my Millennial experience into the narrative of Sephardic culture – I hope you can see that more than what you deem as a few pronunciation inaccuracies.
Ontluisterende slotsom
De ontluisterende slotsom van dit relaas: moeten de laatste mensen die het Ladino als levende taal van huis uit hebben meegekregen, zich laten welgevallen dat een zelfverklaard singer-songwriter zonder enige fundamentele kennis van hun taal cd’s verkoopt, over de hele wereld optreedt en een prijs wint voor een tekst die nauwelijks Ladino genoemd kan worden, waarbij ze hun moedertaal verbastert in het belang van commercieel gewin?
Het antwoord hierop is nee. Ook dit treurige geval bewijst dat interviewers, zoals Robert Vuijsje in het Parool, evenals programmeurs, recensenten, cd-kopers en concertbezoekers bij iemand die gooit met termen als ‘singer-songwriter’, ‘first original Ladino album’ en ‘help me preserve Ladino’ uiterst voorzichtig te werk moeten gaan.
Discografie:
Daily Sketch (2011, Combo Productions)
Love Migration (2014, Noam Vazana)
Andalusian Brew (2017, Xango Music)
Ke Haber (2021, Nani Music)
Nani Vazana zingt haar bekroonde 'Una Segunda Piel',
tijdens LIET International the Eurovision.
25 november 2024.
