CONCERTRECENSIE. 25e ZomerJazzFietsTour. Groningen, 26 en 25 augustus 2011.
beeld: Aad van Nieuwkerk, Bartho van Straaten
door: Rinus van der Heijden

Het korenblauwe plafond van het kerkje in Den Ham ligt in het verlengde van de Groningse luchten die voorbijdrijven langs de hoge ramen van het godshuis. Onder het centraal geplaatste preekgestoelte, waar normaliter Gods toorn over de aanwezigen wordt afgeroepen, staat nu een nietige man, pet op het hoofd, met aan de mond een verweerde altsaxofoon. Een tientallen minuten durende solo, door circulaire ademhaling ondersteund, blaast eventueel nog aanwezige godsvrucht genadeloos over de eindeloze velden van vrije improvisatiemuziek.

Lesley Joseph, Ernst Reyseger en Franky Douglas. Flat Earth Society speelde in een schuur in Feerwerd. Tubaspeelster Berlinde Deman van Flat Earth Society.

De man met de platte pet is de New Yorker Ned Rothenberg, die hier op het verscholen platteland van Groningen een van de prominente deelnemers is aan de ZomerJazzFietsTour (ZJFT), die plaats vindt in kerken, schuren, tenten, een fabriek, museum en zomaar buiten. In het noorden van het land, waar de wolken scherper zijn getekend dan waar ook, waar de wind zilt over de uitgestrekte, nergens zo groene grasvelden scheert. En waar op deze zomerdag die niet echt zomers wil worden, vele honderden muziekliefhebbers zich naar de zo afwijkende concertlocaties reppen.

Op de fiets, want hier krijgt het ooit zo pril begonnen idee van bedenker/organisator Marcel Roelofs voor de 25e keer fascinerend gestalte. Hier, de enige plek ter wereld waar jazz en fiets een monsterverbond zijn aangegaan. Waar muziek en rijwiel hun nederigheid afschudden en zich als Phoenixen losmaken van het onmetelijke lage land, waar wierden als molshopen de strakgetrokken lijn van de horizon doorbreken.

Negenentwintig groepen houden zich schuil op nergens voor de hand liggende  concertpodia. En alle worden ze bevolkt door musici die lak hebben aan conventies en – geïnspireerd door de omgeving – hun vrije boodschap uitdragen. Voor mensen van wie je niet verwacht dat ze door deze muziek worden geraakt. Maar waarvan uiteindelijk blijkt dat ze niet geraakt, maar domweg gegrepen worden.

Ned Rothenberg is er het sprekende voorbeeld van. Zijn solo op altsaxofoon, die door zijn circulaire ademhalingstechniek onafgebroken, zonder enige rust of stilte naar de onwennige oren van de toehoorders snelt, is absoluut nieuw voor hen. Er is echter niemand die wegloopt. Integendeel, hoofden worden tegen de houten kerkbanken gevlijd en zakken weg: de transcendente uitwerking mist nimmer zijn doel.

Verrassingen
De ZJFT 2011 heeft verrassing na verrassing in petto. Binnen en buiten. Buiten, tussen de weilanden, de hekken, sloten, koeien, schapen, geur van mest en gras. En tussen die ongeveer vijftienhonderd Gazelles, Batavussen, Giants, Unions, Treks, Koga’s, die als rupsen op de kermis over meanderende paadjes van nauwelijks een meter breed cruisen. Paadjes waar je plaats moet maken voor tegenliggers, waarvan de boorden zompig zijn en je natte voeten haalt. Maar wie maalt dáár nou om?

Nat word je toch, al valt het deze jubileumeditie van de ZJFT mee. Wie niet binnen is, loopt midden op de middag een drijfnat pak op, maar wie in het Harkemakerkje in Den Ham het concert bijwoont van klarinettist Michiel Duijves en gitarist/banjoïst Paul Pallesen krijgt er gedurende het onweer gratis hemels slagwerk bij cadeau. Op de echoënde klankvelden van de gitaar en de bedachtzame overpeinzingen op klarinetten grijpt Moeder Natuur gewoon zelf even in.


Trio Dolce Vita kende veel speelplezier. De grote massa fietsen markeert de belangstelling voor The Ex & Brass Unbound in de schuur van boer Dick. Mensen rusten uit voor het Harkemakerkje in Den Ham.

Je had natuurlijk kunnen schuilen in het Theehuis, waar in de hoek een miniscuul toetsenbordje staat, met daarop een ‘Koraalboek psalmen en gezangen’. En waar lekkere groentesoep en broodjes kaas worden verkocht. Elke plek langs de route heeft trouwens iets te eten of te drinken: een appel, zelfgemaakt appelsap, vogelkersjam of Groninger koeken. En koffie, thee, bier, wijn, frisdrank, niemand hoeft zichzelf tekort te doen.

Kun je tijdens de ZomerJazzFietsTour ook dansen? Jazeker! Bij I Compani Quintessence bijvoorbeeld, in de kerk in Niehove. Danspasjes worden hier ingezet door de bandoneon van Michel Mulder en overgenomen door leider/saxofonist Bo van de Graaf. Op tenorsaxofoon lijkt hij op Gato Barbieri, soms ook op Sonny Rollins. Maar eigenlijk maakt het niet uit welk instrument hij omhangt: tenor- of sopraansaxofoon. Het swingt en brengt het kerkvolk voor even terug bij klanken die het kan thuisbrengen. Al helemaal als Bo van de Graaf dansend een delegatie van muziekpodium Paradox uit Tilburg uitgeleide doet en nadien vanaf de preekstoel de beminde gelovigen scheurend middels de tenorsax kond doet van muziek die wel degelijk ook tot goede, indringende jazz wordt gerekend.

Dansen
Tot dansen dwong ook The Ex & Brass Unbound, dat optrad in de schuur van boer Dick in Feerwerd. Een dag eerder hadden zij De Machinefabriek in Groningen platgespeeld, tijdens de Proloog van de ZJFT. De vier leden van The Ex hadden zichzelf toen uitgebreid met  trompettist Roy Paci, baritonsaxofonist Mats Gustafsson en tenorsaxofonist Ken Vandermark, samengevat onder de naam Braas Unbound. In de boerenschuur sloot ook trombonist Wolter Wierbos aan, die zowaar met de beweeglijke leden van The Ex een frivool rondedansje maakte.

The Ex heeft in Katherina Bornefeld een adembenemende slagwerkster. In De Machinefabriek, waar het volume op ‘kan-nog-net-maar-eigenlijk-niet’ stond afgesteld, sloeg de frêle drumster zich met gemak boven het oergeluid van de drie gitaren uit. In de boerenschuur, waar waarschijnlijk rekening werd gehouden met de toleratiegrens van de koeien, toonde Katherina Bornefeld zich opnieuw een slagwerkmachine. Die ijzingwekkend precies, als een menselijke metronoom de enig denkbare drijfstang achter The Ex en Brass Unbound bleek te zijn. Meesterlijk! Zanger Arnold de Boer had zodoende ongelijk toen hij de uit de punkliteratuur afkomstige woorden zong: ‘I am 24 problems old, I am 24 big mistakes’. Niks fouts, alles klopt bij The Ex.

Soms was het moeilijk om bepaalde concerten bij te wonen. Dat was vooral het geval als de eindeloze stroom fietsers de sturen richting hetzelfde podium bewoog. De twee eerste concerten, in de kerk en fabriek van Auduard, waren nagenoeg onbereikbaar. In de kerk speelde Claudio Puntins Trio Dolce Vita, in de fabriek The Nordanians. In deze formatie huizen altviolist Oene van Geel, gitarist Mark Tuinstra en tablaspeler Niti Ranjan Biswas. Zij zetten meteen de toon voor een fantastisch festival, met een mix van funk, wereldmuziek, Indiase muziek en vooral veel (vrije) improvisaties.


Gitarist Mark Tuinstra van The Nordanians. Trio Dolce Vita in de kerk in Aduard. The Nordanians in een fabriek in dezelfde plaats.

Een andere vrije violist is Jasper le Clerq. In een schuur in Frytum trad hij aan met zijn kwartet. Het publiek hoorde het vanaf strobalen volop genietend aan, omdat ook hier jazz in zijn breedste vorm werd gepresenteerd. En of het nu komt omdat de oren van de toehoorders eerder deze middag door anderen al stevig waren gewassen, óf omdat het Jasper le Clerc Quartet hen gewoonweg stevig in een muzikale houdgreep had, de schuur denderde van enthousiasme.

In een tot concertzaaltje omgebouwde schuur in Garnwerd trad Hyperactive Kid aan, drie jonge, brutale musici uit het Berlijnse jazzmilieu. Zij durfden het aan vooral free jazz door hun concept te mengen, dat verder bestond uit drum&bass, rock en op gecomponeerde muziek lijkende klanken. Die free jazz pakte niet overal goed uit: tenorsaxofonist Philipp Gropper was òf te timide òf hij had het métier nog niet voldoende onder de knie.

Proloog Noorderzon
Van dat laatste was geen sprake bij de drie hoogstaande optredens die op vrijdagavond de Proloog Noorderzon vormden van de ZJFT. De Zwitsers/Amerikaanse stemkunstenares/actrice en mafkees Erika Stucky beoefende twee vormen van jodelkunst, goochelde met videobeelden en liet horen hoe je met een schop en een stok muziek kunt maken. Nadien traden De Jongens Driest Allstars aan, in een bezetting met musici uit vroeger tijden. Vandaar die aanduiding Allstars. De Jongens hadden er zin in, tekenden voor razend knappe soli, dreven lekker op de onvoorspelbare slagwerkerupties van Michael Vatcher en kunnen maar wat blij zijn dat rietblazer Matt Darriau in hun midden vertoeft. The Ex & Brass Unbound, daar hadden we het eerder al over, die maakten diepe indruk met hun ondoordringbare jungle van gitaaruitbarstingen. Buiten gekomen kreeg de regen geen kans je nog twee dagen napiepende oren weer in het gelid te krijgen. Zelfs niet als je door de donkere Groningse nacht naar je verblijfplaats op het doodstille, inktzwarte platteland fietste.

De ZomerJazzFietsTour werd zaterdagavond afgesloten in een feesttent in Garnwerd. Daar kon eenieder die nog niet was afgeknapt door het vele gefiets – of door alle muziek – aan de alcoholische versnaperingen. En aan het slotconcert van Marockin’ Brass. De Brusselnaren roerden in een smeltpot van Marokkaanse en Westafrikaanse klanken. Maar er werden zoveel ingrediënten toegevoegd, dat het achttal de draad kwijtraakte en in zijn eigen soeppan verdronk. Echter niet getreurd, niets kon deze schitterende 25e ZomerJazzFietsTour nog uit zijn evenwicht brengen.

• ZomerJazzFietsTour 2011
• Fotografie: alle foto's © Aad van Nieuwkerk, behalve foto 4, 5 en 6 © Bartho van Straaten.