Bert was immer kortaf. Op een, twee keer per jaar na. Dan nodigde hij na sluitingstijd een aantal goede klanten uit ‘te blijven zitten’. En dan ging de tapkraan open, wijdopen. Of het kelderluik, waarachter dranken waren verborgen, die je als winkeldochters mocht  beschouwen. Maar door de aanwezige zatlappen met graagte werden geconsumeerd. Het kostte immers allemaal niets. De portemonnees bleven dicht, want Bert en Franca wilden wat terugdoen voor de klandizie. In zo’n nacht was alles mogelijk. Alles, zelfs het onbereikbare.

Want in één van die nachten hoorde ik van snode plannen. Het café van Bert en Franca, op de hoek van Willem II-straat en Karrestraat in Tilburg zou een echt jazzpodium gaan worden, beheerd door een Amerikaans muzikantenechtpaar. Ondanks de enorme kater de ochtend erna, overheerste een gevoel van vreugde: het zou toch niet waar zijn?

Wel dus. Jazzdrummer Steve en echtgenote Jette Clover waren avonturiers, muzikale cowboys. Nadat ze hun huis in Amerika hadden verkocht begonnen ze in Tilburg een nieuw leven. Op 15 september 1981 openden ze Paradoks en de stad had het eerste vaste podium voor moderne jazz. Waar vanaf de eerste dag plaatselijke, landelijke en internationale musici driftig gebruik van maakten.

Problemen
Zodanig echter, dat het echtpaar Clover al na drie maanden volop in de problemen zat: geluidsoverlast voor de buurt. Er was juist een nieuwe Wet Geluidshinder in het leven geroepen. Die maakte dat de politie na vijf maanden de muziekvergunning van Paradoks introk. Onderhandelingen met brouwerij Bavaria die het podium in eigendom had, resulteerden in augustus 1982 in een gedeeltelijke geluidsisolatie. Het resultaat was nul komma nul. Met de buren werd afgesproken dat er alleen nog maar op donderdagen concerten werden georganiseerd, die om uiterlijk half een ’s nachts zouden eindigen.

Bavaria zag echter geen heil meer in Paradoks. En Jette en Steve Clover tenslotte ook niet meer. “Alle energie stoppen in tweeëneenhalf uur muziek per week gaat te ver”, was hun conclusie. Op 27 september 1984 ging Paradoks dicht.

Even moesten de musici zwerven. Naar de Theaterkelder en Studiozaal van de Stadsschouwburg bijvoorbeeld, naar Kaffee D’n Elegantier, naar Noorderligt. Maar aan de zwerftochten kwam al na een dik jaar een einde. In een nieuwe locatie, op steenworp afstand van het gesloten Paradoks. In het pand dat later Paradox zou gaan heten, was op dat moment de Biljartcorner gevestigd. Het lag op de hoek van de Willem II-straat en de Telegraafstraat. Begin jaren tachtig werd er het initiatief Jazzcorner geboren. In de kleine zaal van het pand werd vooral bebop en mainstreamjazz ten gehore gebracht. Grote animator was contrabassist Hein van de Geyn. Het liep zo goed dat Jazzcorner in 1983 verhuisde naar de grote zaal, die vanaf toen Jazzcorner heette. Niet voor lang, het inmiddels leegstaande pand werd opgekocht door de Stichting Bevordering Muziekimprovisatie, kortweg SBM.

SBM speelde onder de bezielende leiding van Niko Langenhuijsen, aartsvader van de Tilburgse moderne jazz, een grote rol in de totstandkoming van jazzpodium nummer twee, Paradox dus. De SBM ging geld ronselen om zowel de Jazzcorner te kunnen aankopen, alsook de zaak goed te kunnen isoleren. Samen waren daar zo’n vijf ton Nederlandse guldens voor nodig.

Borgen
Dat bedrag kwam er. Op een unieke wijze. Honderdvijfenzeventig musici en sympathisanten stelden zich – soms voor uiterst kleine bedragen – garant als borg bij de Triodosbank. Deze idealistische bankinstelling was de enige die de aankoop van Paradox wilde financieren. Met een gemeentegarantie van honderdduizend gulden kwam er afdoende geluidsisolatie en met een gemeentelijk overbruggingskrediet van zeventigduizend gulden voor de aanloopkosten, kon Paradox op zaterdag 14 december 1985 de deuren opengooien. Paradox met een ‘x’ dus en niet meer met ‘ks’. Voor de nieuwe spelling werd gekozen omdat die internationaal beter lag, maar meer nog om te laten zien hoe nieuw aanpak en concept van het Tilburgse podium waren. Het Brabants Leerorkest onder leiding van altsaxofonist Paul van Kemenade zorgde op de openingsavond voor de eerste muzikale klanken in het nieuwe podium.

De eerste tijd liep het niet lekker bij Paradox. Publiek vond er al snel de weg naar toe, maar door gebrek aan ervaring met een nogal ingewikkelde bestuursvorm plus de opening in een slecht jaargetijde, duurde het een jaar voordat het schip op drift was. Plus dat de doelstelling werd gehaald: een podium bieden aan zoveel mogelijk vormen van geïmproviseerde muziek.

De Vonk was zo’n variant op improvisatiemuziek. Halverwege het eerste seizoen van Paradox zag dit bijzondere initiatief het levenslicht. Tilburgse componisten uit de hoek van zowel gecomponeerde als geïmproviseerde eigentijdse muziek verenigden zich. Onder hen Jacques Palinckx, Fons Mommers en Frans Kerkhofs.

Uiteenlopende, internationale groepen als het Per Henrik Wallin Trio en het Jimmy Halperin Quartet traden in die beginperiode in Paradox aan. En natuurlijk de ‘eigen kweek’: de Tilburgse formaties Werken Trio, Palinckx en Palinckx, Paul van Kemenade Quintet en Gemeentereinigingsorkest Vaalbleek en vele individuele musici die Tilburg toen al telde. Een greep: contrabassist Eric van de Westen, tenorsaxofonist Henk Koekkoek, pianist Ron van Rossum, saxofonist Jerome Pellemans, drummer Piet van Zundert en pianist Jeroen van Vliet. Velen van hen zijn nog altijd actief in de jazz en improvisatiemuziek.

Tilburg had er een jazzpodium bij. Nationaal en internationaal maakte Paradox snel faam. Zozeer, dat het Tilburgse podium na het Amsterdamse Bimhuis als tweede jazzplatform van Nederland werd gezien. De Utrechtse en Groningse jazzscene keken daar weliswaar anders tegenaan, maar daarin stonden ze wel alleen.

Deuren open
De grote kracht van Paradox is altijd geweest dat het de deuren openzette voor alles wat met improvisatiemuziek had te maken. Het zo veelzijdige festival Stranger Than Paranoia, dat dit jaar voor de vijftiende keer wordt georganiseerd, is er een sprekend voorbeeld van. Maar ook andere muziekvormen als salsa, Afrikaanse muziek, rock en pop, elektronische- en computermuziek, het kreeg allemaal onderdak daar aan de Willem II-straat. Vandaar ook dat een aantal jaren geleden werd overgeschakeld naar de aanduiding ‘muziekpodium’ en Paradox tegenwoordig als subtitel heeft ‘podium voor kleinschalige actuele muziek’.

Bosschenaar Eric Vloeimans en Hein Van de Geyn waren medebepalend voor de ontwikkeling van de Tilburgse jazz. Tilburger Jacq Palinckx - klik op foto

Hoe het ook zij, Paradox heeft vele taken in zich verenigd. Wie had begin jaren tachtig kunnen bedenken dat het podium zo’n vlucht zou nemen. Toen op 25 augustus 1973 de Tilburgse groep Ohm – Willem Kühne, piano, Niko Langenhuijsen, contrabas en Pieter Henrard, slagwerk – het concours van Jazzfestival Laren won, was er in de stad nauwelijks sprake van moderne jazz. Incidenteel waren er optredens van oude-stijlorkesten als The Wooltown Jazz Band en The South Jazz Band.

Maar na het succesvolle optreden van Ohm gingen Langenhuijsen c.s. in de slag om moderne jazz onder de aandacht te brengen en te verbreiden. Al snel vormde zich met musici als Paul van Kemenade en Henk Koekkoek het begin van wat later de Tilburgse School zou gaan heten. En al hebben sommigen een hekel aan een dergelijke benaming, uit hetgeen in die beginperiode is gegroeid, is wel degelijk een Tilburgse invloedsgolf gegroeid. Een die een volstrekt eigen geluid heeft opgebracht en ook wat betreft stijl en aanpak zich verre onderscheidt van wat elders in het land is ontstaan.

Paradox mocht dan vanaf de geboorte een verzamelplek zijn voor musici, voor het publiek was dat ook zo. Er zijn mensen die vanaf de opening gewend zijn de club zowat wekelijks aan te doen. Sommigen voor de concertavonden op vrijdag, anderen om er te swingen, sessies bij te wonen of gewoon iets te drinken. De sociale verbanden die Paradox legde in de loop der jaren zijn talrijk.

Vreugde en weemoed
Paradox 25 jaar. Een feest vol vreugde en weemoed tegelijk. Want de locatie aan de Telegraafstraat 62 heeft vrijwel zeker haar langste tijd gehad. Het ligt in de lijn van de verwachting dat Paradox verhuist naar het Veemarktkwartier, waar vlakbij popcentrum 013  een prachtige plek wacht. Wie daarom treurt, zou kunnen bedenken dat toen dit unieke podium verhuisde van de hoek Willem II-straat/Karrestraat naar het huidige pand, er ook tranen werden geplengd. De kleinschaligheid die jazz vaak kenmerkt, zou in het geding komen. Maar niets is minder waar. We zeiden het eerder al: Paradox heeft er in ruime mate toe bijgedragen, dat de jazz in Tilburg zich zo ruimhartig heeft kunnen ontwikkelen. En die ontplooiing zal in het Veemarktkwartier zeker niet stoppen.

• PROGRAMMA 25-JARIG JUBILEUM PARADOX

Vrijdag 14 september, aanvang 21.00 uur, 10 euro
Vaalbleek/Caoutchouc:
Sylvia de Hartog, zang / Astrid Wijn, zang / Tom Wesselin, zang / Toon de Gouw, trompet, Martijn de Laat, trompet / Henk Koekkoek, tenor / Paul van Kemenade, alt / Hans Sparla, trombone / Peter Mingaars, gitaar / Willem Kühne, piano / Niko Langenhuijsen, contrabas, Frans van Grinsven, drums / Manuel Cooymans, geluid

Triple Drummers Bill:
Pieter Bast, Onno Witte en Michiel Westerhuis, slagwerk

Young Lions Trio:
Bram, Jasper Stadhouders & Onno Govaert

Laetitia van Krieken en friends:
Titia van Krieken, Henk Hofstede (The Nits) en Angelo Verploegen

Zaterdag 15 september, aanvang 21.00 uur, 10 euro
Palinckx Extended:
Hans Sparla, trombone / Guido Nijs, altsax, sopraansax / MaryLou, zang / Jeroen van Vliet, keyboard / Bert Palinckx, bas / Jacq Palinckx, gitaar / Pascal Vermeer, drums

Het Werken Trio:
Sjoerd Rolsma, saxofoons / Bert Palinckx, contrabas / Jan Wirken, drums

Duo Bert Palinckx/MaryLou:
Bert Palinckx, contrabas / MaryLou Weijmans, zang

Eric van der Westen’s Quadrant:
7 piece band, tba

Zondag 16 september, aanvang 15.00 uur, 10 euro
Kwartet Erker/Krijger/Otay/Vermeer:
Mete Erker, saxen / Arno Krijger, Hammond / Ferhan Otay, gitaar / Pascal Vermeer, drums

Duo Busch/V. Kemenade:
Stevko Busch, piano / Paul van Kemenade, alt

Duo V. Kemenade/Kuiper:
Paul van Kemenade, alt / Jan Kuiper, gitaar

Kwartet Vloeimans/Fraanje/Langenhuijsen/Vermeer:
Eric Vloeimans, trompet / Harmen Fraanje, piano / Niko Langenhuijsen, contrabas / Pascal Vermeer, slagwerk

• Paradox website
• Fotografie: Paradox, Harmen Fraanje, Jacq Palinckx; Marcel Mutsaers. Paul van Kemenade, Eric Vloeimans; Stef Mennens. Hein Van de Geyn; Geneviève Ruocco. Niko Langenhuijsen; Collectie Instituut Beeld en Geluid.