CONCERTRECENSIE. November Music 2014, diverse locaties 's-Hertogenbosch, 7, 8, 9 november 2014.
beeld: Gemma van der Heyden
door: Rinus van der Heijden
Met een levensecht klinkend, en daardoor huiveringwekkend bombardement op Beiroet werd zondagavond in de Verkadefabriek in ’s-Hertogenbosch November Music 2014 afgesloten. Een fenomenaal Kronos Quartet maakte hiermee een einde aan een weergaloze 2014-editie van dit vijfdaagse festival. 
Het Kronos Quartet (met Lavinia Meijer), Zapp4 met Marc Ribot en het concert van Franz von Chossy met Wu Wei waren onderdeel van de vele hoogtepunten van November Music.
De 22e jaargang van November Music heeft het festival naar een onaantastbare hoogte getild. De vele duizenden bezoekers begaven zich vijf dagen lang van hoogtepunt naar hoogtepunt. Er waren momenten dat je je afvroeg of deze opeenstapeling van topconcerten zomaar door kon gaan. Het antwoord lag al in het volgende te bezoeken optreden besloten: ja dus.
Als dit al niet het geval was, heeft November Music met dit alles een koppositie veroverd in de eindeloze rij van internationale muziekfestivals.
Waarbij dient aangetekend dat binnen dit festival niet alleen muziek huist. Ook performances, geluidskunst, muziektheater, voordracht en installaties vinden er een plek. Het evenement verwezenlijkt er in het kwadraat een van zijn zelfopgelegde opdrachten mee: kunst onder zo breed mogelijke lagen van bezoekers brengen.
Luxe positie
November Music verkeerde dit jaar in de luxe positie om het festival af te ronden met twee in plaats van één slotconcert. Eerst trad Amsterdam Sinfonietta aan, later gevolgd door het Kronos Quartet. Amsterdam Sinfonietta, het enige professionele strijkorkest in Nederland, bracht onder meer de Nederlandse première van Sofia Goebaidoelina's 'Why', een compositie voor basfluit, basklarinet en strijkorkest. De Russische componiste, die zelf in Den Bosch aanwezig was, had voor aanvang van het concert in een tweegesprek met musicoloog/componist Elmer Schönberger verklaard dat de naam van haar stuk ('Why') een vraag betekende zonder antwoord. "Het is een vraag die al eeuwen klinkt", zei zij. "Waarheen, waartoe, waarom, dat zijn vragen die in deze materiële wereld niet te beantwoorden zijn. De zin van het leven is voor ons allen verloren."
Amsterdam Sinfonietta met Sofia Goebaidoelina. Het Kronos Quartet met Nora Fisher tijdens de soundcheck. Fisher met Hank Dutt.
In de praktijk bewees Amsterdam Sinfonietta dat de woorden van Sofia Goebaidoelina niet stoelen op doemdenken, maar op reële bedreiging van de wereldorde. De vele oorlogen die woeden, de MH17-tragedie, het milieu, het zijn elementen die aan 'Why' ten grondslag liggen. De spannende interactie tussen de fluiten, klarinetten en strijkersdelen gaf er, in elk geval in muzikaal opzicht, antwoorden op. Amsterdam Sinfonietta vervolmaakte het concert met Dmitri Sjostakovitsj's 'Kammersinfonie opus 118a'.
Het Kronos Quartet verzorgde het allerlaatste concert van November Music 2014. 's Werelds beroemdste strijkkwartet bracht een adembenemend optreden, waarin opnieuw een compositie van Sofia Goebaidoelina - haar 'Vierde Strijkkwartet' - was opgenomen. Verder stonden werken van Omar Souleyman, Mary Kouyoumdjian, Ramallah Underground, Aleksandra Vrebalov, Bryce Dessner en Komitas op de lessenaars. Het concert kreeg door de diversiteit van de gekozen werken een duizelingwekkend verloop. De ongelooflijke perfectie van de twee violisten, altviolist en celliste van Kronos deden je bovendien sidderen van verwondering. In Vrebalovs 'Ur Song' was er een bijdrage van de Nederlandse sopraan Nora Fischer, in 'Aheym' van Bryce Dessner mocht Lavinia Meijer een experiment van het `Kronos Quartet uitvoeren: haar harp verving de gitaar van Dressner.
'Bombs of Beirut' van de jonge Armeense/Amerikaanse componiste `Mary Kouyoumdjian ontnam je de adem op een andere manier. Fel realistisch weergegeven bombardementsgeluiden maakten dat een paar bezoekers de concertzaal verlieten.
Uitkijken
Concerten waarnaar zeker ook werd uitgekeken waren die van The Bad Plus, Marc Ribot, Zapp4 met Anton Goudsmit en het Franz von Chossy Quartet met Wu Wei. Om met dat laatste te beginnen: de Chinese shengspeler Wu Wei bracht een vreemde meerwaarde mee in de mengeling van jazz en kamermuziek, waar pianist Von Chossy en zijn kwintet voor tekenen. De sheng, een duizenden jaren oud Chinees mondorgel, ziet er uit als een mini-kathedraal met twee torens. Wu Wei speelde er aan het einde van het concert een traditioneel Chinees volksliedje op, maar waagde zich ook aan een speciaal voor zijn instrument gecomponeerd stuk van Franz von Chossy. Het was intrigerend hoe hier de improvisaties verliepen: krachtig, krachtdadig en voorbij vele grenzen. Mede sterk ondersteund door de klarinetten van Alex Simu, de cello van Jörg Brinkmann en de viool van Jeffrey Bruinsma. Plus het op de achtergrond zo prominente drumwerk van Yonga Sun.
Lavinia Meijer met John Sherba (Kronos). Bassist Reid Anderson van The Bad Plus. Zij traden op met Anton Goudsmit.
The Bad Plus bestaat uit drie Amerikanen, die het begrip pianotrio binnen de jazz behoorlijk hebben opgerekt. Bij hun soloconcert tijdens November Music rees echter de vraag of zij een pastiche maken van moderne jazz, of dat hun inspanningen zijn bedoeld om jazzmuziek in haar volle glorie naar het hoogste plan te slepen. Hoewel The Bad Plus improvisatie zeker als basis van zijn concept hanteert, kreeg de indruk dat het toch allemaal wel héél afgebakend is wat het trio doet, steeds vastere voet aan de grond.
Die indruk werd een dag later versterkt, toen de drie musici aantraden met Anton Goudsmit. Al vanaf de eerste noten liet de gitarist zich niet van de bak af bijten. Terwijl The Bad Plus zichtbaar geen krimp gaf, liet het trio zich toch enigszins in de rol van begeleider dwingen. Mocht contrabassist Reid Anderson in een van zijn aankondigingen Goudsmit nogal sarcastisch 'the very brave Anton Goudsmit on guitar' noemen - hoezo? moet je dapper zijn om met The Bad Plus te spelen? - het lijdend voorwerp ontnam onmiddellijk de eigenwaan van die woorden. Hij bleef zichzelf, haalde in een blues verwoestend uit en begeleidde zijn spel met het van hem bekende geneurie. Deze vreemde Nederlandse vogel zal na afloop van het concert zeker voor een wat ongeruste evaluatie hebben gezorgd bij de drie Amerikanen.
Van Marc Ribot is bekend dat hij een musicus is met vele gezichten. Die toonde hij in het Bossche festival tweemaal. Met zijn trio met contrabaslegende Henry Grimes en slagwerker Chad Taylor verzorgde hij een memorabel concert, dat stoelde op free jazz uit de jaren zestig, hier vertaald naar 2014. De drie vrij geïmproviseerde lijnen van gitaar, contrabas en slagwerk vloeiden symfonisch ineen, wrongen, maar riepen nergens weerstand op. De traditie van ruim een eeuw jazz klonk door in elke noot. De vele overgangen in tempo en stijlvormen deden zelfs weldadig aan. Hoewel de lang geleden overleden tenorsaxofonist Albert Ayler steeds meeluisterde, was hier sprake van een nieuwe, onbetreden vorm van free jazz.
Contrabassist Henry Grimes van het Marc Ribot Trio. Ribot trad ook op met Zapp4 met o.a. Oene van Geel.
Zapp4
Voor een tweede concert schoof Ribot aan bij Zapp4. Dat gebeurde binnen het festivalonderdeel 'Colours of Improvisation', dat je ook 'Poort van Ontmoetingen' zou kunnen noemen. Zapp4 nam hier het zware grondwerk voor zijn rekening, Ribot mocht het gras zaaien, maar dat kwam lang niet altijd uit. De gitarist zat gewoontegetrouw diep over zijn instrument gebogen, waardoor er van visuele interactie met de vier strijkers van Zapp geen sprake kon zijn. Daardoor ontbrak breedsprakigheid tussen kwartet en gast. Het leek er op dat er - figuurlijk gesproken - slechts binnensmonds werd gecommuniceerd. Maar dat gebeurde gelukkig niet beleefd, wel lekker ruw in de mond. Zapp4 wekte de indruk dat het zijn eigen - intrigerende - muziek maakte en maar afwachtte wat Ribot ervan maakte. Niettemin tekenden zowel kwartet als gast voor een hoogwaardig optreden.
Naast de concerten met grote namen waren er verspreid over allerlei podia ook kleine, intieme optredens. Zoals te beleven was op zondagmiddag tijdens de Kunstmuziekroute. Een van de concerten dat bezoekers nog lang zal heugen vond plaats in de ZuiderZinkerk, waar Sebastian Brouwer, David Hoogerheide en Bram Stadhouders samen werkten. De laatste is de componist van 'Cantata', een suite-achtig stuk dat bestaat uit zes delen en zeventig minuten duurt.
Drie delen ervan werden deze middag uitgevoerd. 'Cantata' grijpt je vanaf het begin bij de keel. Met de semi-akoestische gitaar van Bram Stadhouders, de elektronica van David Hoogerheide en de tenorstem van Sebastian Brouwer werd een klankjuweel opgebouwd, dat vooral boeit door de sferen die het oproept. Bij de beginnoten verstierven de ijle gitaarklanken in de klankkast die het kerkje vormt. Aan de stem werden elektronische dimensies toegevoegd, waardoor de mogelijkheden om de muziek te kleuren, eindeloos werden uitgebreid.
Opvallend was hoe de elektronica hier puur als instrument werden benut, in plaats van zoals gewoonlijk het geval is, er vette en doelloze accenten mee te plaatsen. 'Cantata' is na 'Henosis' opnieuw een Bram Stadhouders-compositie die het verdient breed te worden aanhoord.
Tenor Sebastian Brouwer, David Hoogerheide en Bram Stadhouders in de Zuiderkerk. Mark Feldman met pianiste Sylvie Courvoisier. Mats Eilertsen en Joris Roelofs in de Statenzaal van het Noordbrabants Museum.
Muziek van John Zorn stond centraal bij het duo Mark Feldman/Sylvie Couvoisier. In De Toonzaal brachten zij delen uit Zorns 'Book of Angels'. Het werd enerzijds een proeve van luisteren en reageren, anderzijds elkaar zoveel mogelijk uitdagen. Sylvie Courvoisier toonde haar enorme persoonlijkheid door met brede gebaren over en in de vleugel rond te dwalen, Mark Feldman zijn ongeëvenaarde techniek door met enkele vioolstreken Mozarts 'Eine Kleine Nachtmusik' het land van de klezmer binnen te trekken.
Joris Roelofs
De moeite waard was ook het duoconcert van basklarinettist Joris Roelofs en contrabassist Mats Eilertsen. De bescheiden en serieuze musicus Roelofs betoont zich op de basklarinet een klankonderzoeker, die zijn zoekresultaten effectief meegeeft aan degene met wie hij het podium deelt. In het geval van de Noor Eilertsen leverde dat de ene keer schurend, een andere keer gepolijst samenvallend spel op, dat de tijd deed vergeten. De titel van de uitsmijter, de jazzklassieker 'But Not For Me' was de regelrechte tegenvoeter van wat beiden met hun fraaie spel naar het publiek wilden uitwisselen.
November Music 2014 was van een ongekende schoonheid en puurheid. Alles viel op de ideaalste manier die je kunt bedenken samen en in elkaar. De drie programmeurs, Bert Palinckx, Theo van Dooremalen en Koen Graat, zijn zich zeer bewust van deze omstandigheid. Wie zij wilden uitnodigen, konden ze dit jaar gewoon programmeren. Dat leverde derhalve deze topzware bezetting op.
Je kunt je hierbij afvragen hoe het volgend jaar en alle erna komende edities zal gaan. Want de 2014-editie valt nauwelijks te overtreffen. Niettemin moet niemand wanhopen; voornoemde drie programmagoochelaars weten maar al te goed, dat zij het aan hun stand verplicht zijn de volgende edities van November Music even verrassend te vullen. En je zult zien: dat gaat hen nog lukken ook.
Zie ook: