Twee jaar geleden was deze bijzondere samenstelling al te zien in het Liebfrauenmünster in Ingolstadt. Dit beviel zo goed dat de leden van het Hilliard Ensemble besloten om tijdens hun afscheidstournee nogmaals terug te komen. Het bijzonder aandachtige en respectvolle publiek, een prachtige gotische kerk met een bijzondere akoestiek – een extreem lange nagalmtijd van meer dan tien seconden - het zullen allemaal redenen zijn geweest om wederom te kiezen voor dit juweel in een prachtige Beierse barokstad.

Officium
De vijf musici vertolken tijdens hun tournee ‘Officium’, een reeks gezangen, deels meerstemmig, deels eenstemmig. Muziek uit de Middeleeuwen en Renaissance, van anonieme componisten, maar ook van schrijvers als Christóbal de Morales, Pierre de la Rue, Magister Perotinus en Guillaume Dufay. Muziek die door het Hilliard Ensemble, samen met Jan Garbarek in een uitvoering is gestoken, die nauwelijks valt te omschrijven. Het is orale overdracht, die tussen gecomponeerde en geïmproviseerde delen, een adembenemende eenvoud en samenhang vormt.

Lange wachtrijen met honderden mensen die ruim een half uur voor de opening van de kerk rustig in het halfdonker stonden te wachten, een donkere kerk met een verlichte altaarruimte en bijna alleen kaarsverlichting en een gespannen sfeer van verwachting, riepen gevoelens op die anders hooguit in een Gregoriaanse paaswake worden beleefd. 

Vanuit de altaarruimte riep een eenzame, lang aanzwellende stem van een sopraansaxofoon de klank van de ruimte op om deze vervolgens op te bouwen tot een gelaagde constructie van natuurtonen. Waarbij de galm steeds verder door het gebouw ging rondzingen. Gevolgd door een zachte echo die evolueerde tot een antwoord van zachte menselijke stemmen vanuit de verte. 

Als een voorzanger riep Jan Garbarek de zangers van het Hilliard Ensemble naar het altaar, samen zwollen de stemmen aan tot een complexe polyfonie, waar de sopraansaxofoon als vijfde stem doorheen geweven werd. Met elke stap van de zangers naar voren werd de klank compacter, tot het ensemble bij elkaar kwam voor het altaar.

Verpletterend
Wat volgde was een verpletterend mooie uitvoering van ‘Officium’,  het levenswerk van The Hilliard Ensemble. Volkomen onversterkt, vrijuit spelend met de akoestiek van de ruimte als een Gregoriaans koor, brachten zij repertoire van hun vaak bekroonde cd’s ‘Officium’ en ‘Officium Novum’. Van een oneindige subtiliteit van klank, vol verfijnde nuances, doorleefd, emotioneel en toch vol vrijheid en ruimte waarbij de klank van de stemmen haast spiritueel samensmolt tot een muzikaal geheel, een eigenheid die de individualiteit overstijgt.

Jan Garbarek voegde met zijn genuanceerde saxofoonspel dat vrijheid en weidsheid ademt, een vijfde stem toe die qua klankkleur wonderbaarlijk mengde met dit verfijnde ensemble. Hij vraagt volgens de zangers vooraf alleen de toonsoort en improviseert spontaan in het klassieke kader, waarbij hij zijn improvisaties in de klassieke composities invlecht tot een nieuwe textuur. Al spelend beweegt hij vrij door de ruimte waarbij hij met de speciale klank van de verschillende ruimtes van de kerk speelt. 

Ook de zangers maken gebruik van de ruimte. Zij wandelen door de kerk, komen van achteren en bij het altaar weer bij elkaar, waardoor de muziek nooit stil staat, maar volop in beweging is. Je hoort deze van voor, achter, van opzij, rond je hoofd, in je hoofd. Soms is het onmogelijk om nog te zeggen wat je eigenlijk hoort. Een ding is zeker: dit is pure muziek, zo subtiel, zo bijzonder, zo ijzingwekkend door de buitenaardse klanken van de countertenor en de saxofoon, dat je het iedereen zou gunnen zoiets een keer te mogen meemaken. 

Ritus
Dit is geen gewoon concert en zo is het ook niet bedoeld. Het is een ‘Officium’, een ritus, de samenvatting van vier levens toegewijd aan zang en een afscheid van elkaar en van het publiek, vol diepe emotionaliteit.

Het muisstille publiek, tijdens de uitvoering volledig gegrepen, betuigde zijn respect met een extreem lang ingetogen applaus. De werelds klinkende toegift van de musici ademde plezier, vreugde, verfijndheid en dankbaarheid voor een bijzondere avond.

Je moet als luisteraar zeker bereid zijn tot rust en jezelf open willen stellen voor deze crossover van improvisatie- en klassieke muziek. Iedereen die een zwak heeft voor Gregoriaans en voor oude muziek, Arvo Pärt, Kedrov en composities van Jan Garbarek, kan hier zijn hart ophalen met universele muziek. Die het beste van twee werelden verbindt tot een eigen, nieuw, spannend universum.      

 ‘Officium, The Last Concerts’ doet in november Nederland aan. Het Hilliard Ensemble en Jan Garbarek komen op 20 november naar de Martinikerk in Groningen (aanvang 20.15 uur) en op 21 november naar de Catharinakerk in Eindhoven (aanvang  20.15 uur). 

• Kaarten Groningen, 20 november
• Kaarten Eindhoven, 21 november
• The Hilliard Ensemble
• Jan Garbarek & The Hilliard Ensemble