18 Mrt '09 -Jacob ter Veldhuis: vogel die getekend is door de wereld om hem heen

INTERVIEW
door: Rinus van der Heijden







Jacob ter Veldhuis’ project ‘Cities change the song of birds’  wordt uitgevoerd tijdens het Cross-Linxfestival in Enschede, Eindhoven en Utrecht, van 19 tot en met 21 maart.

‘Avant pop composer’ staat er op zijn visitekaartje. Jaren geleden was dat wel anders. Toen werd Jacob ter Veldhuis gezien als een componist van eigentijdse klassieke muziek. Nu schrijft hij muziek over de tijd waarin hij leeft. In de vorm van popsongs, zoals hij zelf zegt. En met samples, vooral samples.

Met vier saxofonisten, een harpiste, bassiste en een slagwerker bereidt hij deze middag in de Verkadefabriek in Den Bosch de generale repetitie voor van het project ‘Cities change the songs of birds’. Het is het eerste deel van een suite, die uiteindelijk zeven delen zal beslaan. Het project beleeft de komende drie dagen opvoeringen tijdens het Cross-Linxfestival in Enschede, Eindhoven en Utrecht. Cross-Linx is een cross-over festival met nieuwe klassieke muziek, avant-garde pop, new folkies tot post-rock, dit alles met gezamenlijke raakvlakken en wisselwerkingen. Het thema van de negende editie is film(ische) muziek.

Jacob ter Veldhuis’ project ‘Cities change the song of birds’ handelt over de zelfkant, met name die van Amerika. “Dit stuk gaat over mensen die proberen te overleven”, legt de componist uit. “Dat doen zij bijvoorbeeld door religie of drugs. Maar ook in zelfmoord zoeken zij hun heil. Eén compositie in ‘Cities’ gaat over de uitzichtloosheid van een levenslang veroordeelde. Elke dag werd zo’n man in de gevangenis verkracht. Die rauwe werkelijkheid heb ik willen weergeven. ‘Take a wild guess’ is een vreselijk ruig stuk. Een lid van het Ethel String Quartet – dat de compositie eerder vertolkte – zei: ‘Ik word hier letterlijk misselijk van’.”

"Ik wil ruwe pijn, het leven van de gewone man."

 
Samples vormen een belangrijk bestanddeel van het compositiemateriaal van Jacob ter Veldhuis. “Als componist manipuleer je, word je een soort dichter. Andy Warhol deed dit met krantenknipsels en zeefdruk, ik met samples. Ik ben ook zo’n vogel die getekend is door de wereld om hem heen.”

Halverwege de jaren negentig zag Jacob ter Veldhuis een documentaire over jazztrompettist en drugsverslaafde Chet Baker. “Die was gemaakt vlak voor zijn dood. Chet was helemaal van de wereld door zijn shot. Hij vertelde van alles. Die stem… Ik heb delen uit zijn verhaal gesampled en zijn woorden weergegeven via een boombox, een soort gettoblaster. Ik wil het namelijk eenvoudig houden. Piano en cello spelen met de intonatie van zijn stem mee. Dit bleek een gouden vondst. Ik heb er talloze  reacties op gekregen. De gevoelswaarde van woorden kwam over door muziek.”

Niet bedacht
“Dit spel met woorden uit de werkelijkheid noem ik urban songs. Ze zijn het geluid van onze tijd: non-fiction songs, niet bedacht. En weergegeven door zomaar mannen en vrouwen. Dat is heel anders dan in opera. Daar houd ik niet van, van die poppenkast. Ik wil ruwe pijn, het leven van de gewone man. ‘Cities change the songs of birds’ is een compilatie van tien nieuwe en oude stukken, waarin nu de zelfkant van de maatschappij centraal staat. In volgende delen wil ik de kredietcrisis met zijn waanzinnige talking heads uit de media behandelen, de showbizzwereld, de wereld van seks en porno, van oorlog en tenslotte die van religie. Als ik elke twee, drie jaar een deel uitbreng zijn we twintig jaar verder”, lacht hij.

"De avant-gardescene weet mij niet te plaatsen."

 
‘Cities change the songs of birds’ wordt uitgevoerd door de saxofonisten Miguel Boelens, Nils van Haften, Mete Erker en Bart Wirtz, slagwerker Arend Niks, harpiste Lavinia Meijer en bassiste Mick Paauwe. “Dit is mijn eerste eigen band sinds vele jaren”, zegt Jacob ter Veldhuis. “Het gaat bijna om een complete cast jazzmusici. Soli in de jazz lijken op praten, zo verwant zijn ze aan taal. Dat element gebruik ik graag. Harpiste Lavinia Meijer is klassiek geschoold en vervult een kernrol in het geheel. Zij is een rijzende ster, een grote podiumpersoonlijkheid. Toen ik met ‘Cities’ bezig was, realiseerde ik me dat die stukken ondertitels nodig hebben. Zo kwam ik op het idee kunstenaars uit andere disciplines in te schakelen. Dat werden videokunstenaar Jan Willem Looze en beeldend kunstenaar Jan Boiten. Gezamenlijk hebben we een filmisch gemonteerd theaterconcert gemaakt. Ik noem het simpel een beeldconcert. Beeld is belangrijk, maar in eerste instantie is ‘Cities change the songs of birds’ een muzikaal werk. Ik ben de kapitein op het schip, de beslissingen liggen bij mij.”

Als je aan jazz denkt, kom je meteen uit bij improvisatie. Dat element zit ook in Jacob ter Veldhuis’ project. “Alles ligt redelijk vast, maar er is ook ruimte voor improvisatie. We zitten echter wel vast aan de sound- en videotrack. Ik kan de musici daardoor niet alle ruimte geven.” En dan, lachend: “Het duurt niet lang meer dat je video’s via software kunt manipuleren. Het beeld vertragen of versnellen kan dan vanaf het podium.”

Schaamteloos
Jacob ter Veldhuis (1951) werd door de gevestigde componistenorde in Nederland lang – en misschien nog wel – gezien als de man die “schaamteloos tonaal en met een groove in zijn muziek schrijft”, zoals hij zelf zegt. “Over dat probleem ben ik heen. De avant-gardescene weet mij niet te plaatsen. Ik kom uit Oost-Groningen, speelde in bluesbandjes en ben nooit in de Randstad gaan zitten. Misschien telt dat ook mee.”

Inmiddels heeft Jacob ter Veldhuis wereldwijd een enorme naam opgebouwd. Met name in Amerika. Een gezaghebbende krant aldaar plaatste als kop boven een artikel: ‘JacobTV samples popculture and gives it a melody.”  “Dat is precies wat ik doe”, zegt met enige trots in zijn stem JacobTV. Een geuzennaam inmiddels, want dat ‘TV’ mag dan wel een synoniem zijn voor zijn achternaam die Amerikanen nauwelijks kunnen uitspreken, inmiddels is het ook zijn handelsmerk bij vooral jonge Amerikanen.

“In Amerika wordt mijn muziek misschien meer uitgevoerd dan hier. Mijn Boomboxmuziek is gewoon razend populair bij kids van 22, 23 jaar, omdat zij eenvoudig met een gettoblaster kan worden beluisterd. Ik ben 57 jaar en probeer niet hip te doen. Toch denken sommigen dat mijn muziek lijkt op hiphop. Er werd geschreven ‘JacobTV doet hiphop verbleken’. Dat is natuurlijk niet zo, anders had ik er wel een bonk onder gelegd.” Amerika fascineert Jacob ter Veldhuis al vanaf zijn kinderjaren. ”Ik ben opgegroeid in de grauwe jaren vijftig. Het enige dat ik me uit mijn jeugd kan herinneren zijn de films van Walt Disney, Coca-Cola en mooie Amerikaanse auto’s. Dit alles maakte me blij, het heeft een spontaniteit die je in Europa niet kent.”

“In Amerika wordt mijn muziek misschien meer uitgevoerd dan hier."

 
Jacob ter Veldhuis heeft ondanks zijn beroemdheid zijn muzikale afkomst nooit verloochend. “Ik ben van de popgeneratie. Ik vind een klassieke zangstem prachtig, maar heb er niet veel mee. Bob Dylan en Tom Waits vind ik veel interessanter. Over Billie Holiday en Chet Baker heb ik een stuk gemaakt, ik ben gefascineerd door hun emotie, hoe zij zich daarin helemaal laten gaan. Dat geluid kan een zanger of acteur niet maken. Dit is ook de formule van ‘Cities change the songs of birds’. De lead-vocals komen uit de luidsprekers, de band speelt live. Een omgekeerde situatie dus. Als musici daar goed mee omgaan, nemen zij de dictie van de stem over.”

Bluesbandjes
Jacob ter Veldhuis speelde vanaf zijn 15e in bluesbandjes in Groningen. “Ik ben een oude rocker”, zegt hij daarover. “Op het conservatorium ging ik elektronische muziek studeren. Toen de eerste mogelijkheden tot samplen er kwamen, was ik daar als de kippen bij. Ik heb altijd geprobeerd de popsound te samplen. Als je ouder wordt, moet je steeds zuiniger met je tijd omgaan. Werken met theater en samples is razend interessant. Naast het componeren van kamermuziek en orkestwerken is dit wat ik wil. Als jongetje werd ik al gegrepen door de blues, zoals zoveel mensen van onze generatie. Met blues is voor mij alles begonnen. In die zin zijn er veel sporen van blues in ‘Cities change the songs of birds’ te horen. Blues is immers bij uitstek de zelfkant.”

Tot slot de titel van het project. “Ik heb hem ontleend aan een stukje in de krant dat handelde over ornithologie. Daarin stond dat in grote metropolen zingende vogels elkaar niet meer imiteren, maar de stadsgeluiden die hen omringen. Dat is een mooie metafoor voor wat een metropool doet met mensen.”

´Cities change the songs of birds´ is een co-productie met Muzieklab Brabant en wordt in verkorte versie opgevoerd op 19 maart in Muziekcentrum Enschede, 20 maart in Muziekcentrum Frits Philips in Eindhoven en 21 maart in Vredenburg Utrecht. Op 16 augustus gaat een uitgebreidere versie in première op Theaterfestival Boulevard in Den Bosch. Andere speeldata: 10 september 2009 Berlijn Club Contemporary Classical Festival, 10 oktober 2009 Paard van Troje, Den Haag, 17 februari 2010 Muziekcentrum Frits Philips, Eindhoven, 19 februari 2010 Theater Castellum, Rijnplein 1-3,Alphen a/d Rijn, 15 april 2010 Theater 't Speelhuis, Speelhuisplein 2, Helmond, 16 april 2010 Muziekcentrum, Noorderhagen 27, Enschede.

• Jacob ter Veldhuis
• Muzieklab Brabant - Cross-Linxfestival  
• 19 maart in Muziekcentrum Enschede
• 20 maart in Muziekcentrum Frits Philips in Eindhoven
• 21 maart in Vredenburg Utrecht