CONCERTRECENSIE. Transition Festival, TivoliVredenburg Utrecht, 26 maart 2016
beeld: Ronald Rijntjes e.a.
door: Cyriel Pluimakers

In samenwerking met twee programmeurs van de staf van North Sea Jazz, lanceerde TivoliVredenburg het nieuwe jazzfestival Transition in Utrecht. “Jazz is in beweging. In het nieuwe millennium is een duidelijke kentering gaande. De iconen van de vorige eeuw en de grondleggers van de jazz zijn nagenoeg van het toneel verdwenen en de nieuwe helden winnen snel terrein. Het zijn Transition Years”, meldt de programmastaf.

  
Eric Revis Trio, Ibrahim Maalouf en gitaarduo Jesse van Ruller en Reinier Baas tijdens festival Transition in Utrecht. 

De presentatie maakt duidelijk dat de programmering geschoeid is op de leest van het North Sea Jazz Festival. Het tijdschema ziet eruit als een dag in de Rotterdamse Ahoy, zonder popmuziek. De programmering is verdeeld over zes ruimtes en er is veel aandacht besteed aan de horeca, met rollende keukens en buffetjes op talloze plekken. 

Teus Nobel
Het festival start met een concert van de jonge altsaxofonist Logan Richardson in de Pandora zaal. De krachtige band waarmee hij optreedt, vormt echter geen match met zijn kleine geluid op de altsax. Gitarist Manu Codja, toetsenist Enzo Carniel, bassist Jochim Govin en drummer Jeff Ballard leggen een fantastische basis neer, maar Richardson komt hier niet bovenuit. Opmerkelijk voor een artiest die toch net zijn eerste plaat maakte voor het fameuze Blue Note. 

De zwakke start van Transition werd ruimschoots goedgemaakt door de fantastische Teus Nobel, misschien wel het grootste trompettalent dat de Nederlandse jazzscene de afgelopen jaren heeft voortgebracht. Nobel presenteerde zijn nieuwe band in Cloud Nine, een zaal die speciaal voor jazz ontwikkeld werd. De band speelt krachtige fusion in de geest van de jaren ’70 muziek van Miles Davis. Een hoofdrol is weggelegd voor gitarist Merlijn Verboom, die de uithalen van Teus Nobel steeds van een passend antwoord weet te voorzien. De trompettist gebruikt allerlei effecten en zelfs een analoge vintage bandrecorder ontbreekt niet aan het instrumentarium.

 
Teus Nobel Kwintet (© Brigitte Soffner). Simin Tander met Tord Gustavsen en Jarle Vespestad (© CP).

Simin Tander
Een van de grootste aanwinsten van het nieuwe gebouw is de zaal Hertz, gebouwd door architect Herman Hertzberger en speciaal ontwikkeld voor kamermuziek. Het concert van vocaliste Simin Tander en haar Noorse begeleiders paste naadloos in deze omgeving. Tander is de dochter van een Afghaanse vader en een Duitse moeder en studeerde aan het ArtEZ Conservatorium in Arnhem. Ze heeft een geheel eigen stijl ontwikkeld, met veel aandacht voor woordloze vocalen. Met de pianist Tord Gustavsen heeft ze een nieuw en uniek vocaal concept ontwikkeld. Voor haar ECM-plaat ‘What Was Said’ heeft Tander Noorse gezangen laten vertalen in het Pashto (Afghaanse taal). Het resultaat zijn hymne-achtige liederen in een mysterieuze en spirituele context. 

Tander beschikt over een prachtige warme stem waarmee ze ook suggestief kan fluisteren. Gustavsen speelt subtiele gospelachtige akkoorden en slagwerker Jarle Vespestad deelt zachte tikjes en ritseltjes uit. Deze muziek is groots door haar ingetogenheid en verveelt geen moment. Het publiek is ondertussen muisstil en geconcentreerd. Het ovationele applaus aan het einde vraagt om nog zo’n prachtige hymnische toegift. Een schitterend concert in de perfecte zaal. 

Teutoons geweld
Saxofonist Peter Brötzmann is een van de weinige oudere musici op festival Transition. Hij mag inmiddels de 70 hebben bereikt, maar is nog steeds een van de grootheden van de Europese vrije muziek. Hij speelt met contrabassist bassist Eric Revis en drummer Nasheet Waits. Revis laat zijn instrument kreunen en zuchten en met name op tenorsaxofoon produceert Brötzmann een soort Teutoonse oerkracht, al decennia lang zijn handelsmerk. Veel bezoekers druipen geschokt af, alleen de diehards blijven zitten. Toch is het verfrissend om zo’n authentieke stem binnen de toch wel brave jazz van nu te horen. Goed dat het Transition Festival hier een podium aan geeft.

  
Jesse van Ruller en Reinier Baas. Eric Revis Trio met pianiste Kris Davis. Tom Beek Kwintet (© Brigitte Soffner).

Die braafheid van de huidige jazz treffen we vervolgens met name aan in het concert van tenorsaxofonist Tom Beek, die klinkt alsof hij zijn conservatoriumlessen herhaalt. Keurige muziek in de post-Coltrane-sfeer. Echt alle clichés komen voorbij. Gitarist Martijn van Iterson doet nog een extra duit in het zakje door ook veel gitaarlicks van de bekende boppers te herhalen. Het contrast met het energieke optreden van Peter Brötzmann kan niet groter zijn.

Verrassing
Bijzonder is het duo-optreden van de gitaristen Jesse van Ruller (1972) en Reinier Baas (1985), leraar en leerling. Jesse van Ruller won meer dan twintig jaar geleden de Thelonious Monk Award, de belangrijkste Amerikaanse jazzprijs. Sindsdien trad hij wereldwijd op en gaf hij les aan diverse conservatoria. Baas is een van zijn meest originele leerlingen en won een paar jaar geleden al een Edison. Door de afwezigheid van een ritmesectie, gaat alle aandacht toe naar de gitaristen. 

De set start met een uitvoering van ‘Black Narcissus’, een standard van Joe Henderson. De musici leggen niet de nadruk op virtuositeit, maar op thematisch improviseren. Opvallend is het verschil tussen beide gitaristen. Van Ruller blijft dicht bij de melodie en beschikt over veruit de mooiste toon. Baas zoekt het avontuur in gekke noten en effecten. Hij vertolkt met verve de rol van de jonge hond voor wie niets te gek is. Het duo kan ook fantastisch grooven en de ritmesectie wordt geen moment gemist. Indrukwekkend is de uitvoering van het prachtige ‘Juju’ van Wayne Shorter, toch niet het gemakkelijkste thema om iets steekhoudends op te bedenken. De set eindigt met de fraaie ballade ‘Amsterdam’, een stuk van Van Ruller dat met zijn prachtige gedragen melodie de kwaliteit heeft om een klassieker te worden.

  
Nik Bartsch's Mobile. Sfeerbeeld. Makaya McCraven.

Avontuur
Het avontuurlijke karakter van Transition komt misschien nog wel het meest tot uitdrukking in het concert van het trio van contrabassist Eric Revis met pianiste Kris Davis en drummer John Betsch. Het optreden start met een lange solo van Revis, die geen enkel effect onbenut laat. Hij kastijdt zijn instrument alsof het een tegenstander in de boksring betreft. Als Revis vervolgens zijn strijkstok gebruikt, lijkt het of hij de snaren letterlijk door wil zagen. Later blijkt dat het een huurinstrument betreft met oude snaren, die eigenlijk al lang vervangen hadden moeten worden. De uitroep ‘shit’ die hij twee keer slaakt, zal hier wel mee te maken hebben. 

Terwijl Revis zijn contrabas bewerkt, speelt pianiste Davis plagerige tegenmelodieën en de legendarische Betsch (1945) verhoogt het energieniveau met stevige percussie. Het is duidelijk dat Revis, die jarenlang speelde in de bands van Wynton Marsalis, alle braafheid ingewisseld heeft voor vernieuwing. Getuige ook het concert van Revis met Peter Brötzman eerder op de middag. Indrukwekkend is de uitvoering van Keith Jarrett’s ‘Spiritual’, maar uiteindelijk gebeurt toch het onvermijdelijke en springt er een bassnaar. Revis zet zijn optreden voort op drie snaren en wordt daarmee de held van de eerste editie van Transition.

Een avontuurlijke karakter vinden we ook terug in het optreden van het trio De Beren Gieren, een Nederlands-Belgische informatie. Hun muziek is een bonte mix van experimentele pianomelodieën, funky basritmes en stevig slagwerk. Gebruik en misbruik van elektronica verhoogt de muzikale pret. Experimentele muziek als een feestje.

Uitverkocht
De eerste editie van Transition is met 4000 bezoekers in een klap uitverkocht. Een succes, waarmee dit nieuwe jazzfestival meteen geschiedenis schrijft. Een jazzfestival dat niet alleen aandacht heeft voor publiekstrekkers, maar ook een podium biedt aan experimentele en vernieuwende muziek. Dit alles gecombineerd met goed verzorgde horeca in het uitstekend geoutilleerde zalencomplex van het Utrechtse TivoliVredenburg. De volgende editie van Transition wordt op 8 april 2017 gehouden. Hopelijk wordt de aandacht voor avontuurlijke muziek dan nog verder opgeschroefd. Een festival om nu al naar uit te zien.

• www.transitionfestival.nl

Lees ook:

• Transition is jong, modern en kosmopolitisch
  (Recensie Martijn van Geffen)