Artikel geprint vanaf Jazzenzo.nl

Clown Charles Gayle eenzame schatbewaarder van free jazz

CONCERTRECENSIE. Incubate Festival, Charles Gaye solo, Tilburg, De NWE Vorst, 17 september
beeld: Stef Mennens
door: Rinus van der Heijden

Ach, kan Charles Gayle hebben gedacht, solo is ook maar solo. Het oog wil ook wat, dus verkleed ik mij als clown. En daar stond de zwarte Amerikaan dan, zijn gezicht gedeeltelijk wit geschminkt, met rode fopneus, dophoedje, vingerloze wollen handschoenen, groene en bruine lappen op een grijs versleten pak. En met flapschoenen, natuurlijk met flapschoenen.


Improvisatiekoning Charles Gayle trad solo op tijdens het Tilburgse multifestival Incubate.

Een clown, die precies zoals in het circus zo vaak gebeurt, ook muziekinstrumenten rond zich had verzameld. Een trombonetje van hooguit vijftien centimeter lang, met een echt werkende schuif, zijn eigen tenorsaxofoon en een vleugel. Want let wel: Charles Gayle is muzikant, jazzmusicus uit de hoek van de vrije improvisaties. Zo kent menigeen hem, als exponent van de free jazz. Een man zonder concessies, levend voor het in stand houden van een jazzstijl die het nooit gemakkelijk had, maar in een tijd van ingeblikt muzikaal voer bijna geen poot meer aan de grond krijgt. Charles Gayle is een oerstrijder, die op 72-jarige leeftijd via de free jazz zijn spirituele inzichten aan welk publiek dan ook toont. Ook al bestaat dat publiek, ergens in een uithoek van de wereld, slechts uit een handjevol geïnteresseerden.

Van dat laatste was bij Gayle’s optreden in Tilburg niet echt sprake. Maar van de pakweg veertig toehoorders aan het begin van het concert, diende een aantal het einde niet uit. Charles Gayle trok er zich niets van aan. In zijn vaderland Amerika raakte hij er in de loop der jaren van overtuigd dat mime een belangrijk element aan zijn optredens kon toevoegen; in Tilburg was hij dus de clown die woordenloos, met mimische grote én vooral kleine, tedere gebaren zijn muziek in een nieuwe vorm goot.

De keuze om als clown op een podium te staan, kan voortkomen uit Gayle’s afkomst. Hij speelde ruim twintig jaar als straatmuzikant in New York, tot hij in 1988 bij het Zweedse label Silkheat Records maar liefst drie albums kon opnemen. Nadien trad hij toe tot de serieuze rangen van grote free-jazzuitvoerders.


Charles Gayle in De NWE Vorst in Tilburg.

Dat dit terecht is, bewees zijn een half uur durende soloconcert in theater De NWE Vorst. Elk stuk inzettend met die zelfgemaakte, piepkleine trombone - die klonk als een kam met vloeitje – was de tenorsaxofoon zijn kameraad om zijn boodschap te verkondigen. Intelligent opgebouwde vrije solo’s, wortelend in de zwarte jazztraditie, betoverden de toehoorders. Natuurlijk ronkte en scheurde zijn instrument, maar de verwijzingen naar bijvoorbeeld gospel en amusementsmuziek tilden Gayle’s soli ver uit boven het bekende piepjanknorgehalte.

Denkbeeldig persoon
Voordat hij zijn solo’s inzette was het trombonetje Charles Gayle’s maatje. Hij voerde er, mét zijn mimiek, denkbeeldige gesprekken mee met een denkbeeldig persoon. Na de tenorsaxofoon kroop Gayle achter de piano, het instrument waarmee zijn muzikale loopbaan ooit begon. Ook hier toonde hij zich de fijnzinnige keuzemeester, die historisch materiaal van grote voorgangers naar eigen inzicht opdiepte. Regelmatig leek hij door zijn bedachte en gespatieerde notenkeuze op Thelonious Monk. Dat is enigszins  verwonderlijk, want met zijn opvattingen van vrije improvisatiemuziek zou je eerder verwachten dat Charles Gayle zou aansluiten in de rij bij Cecil Taylor.

Het toont echter de fijnzinnige scherpzinnigheid van deze eenzame beoefenaar van de free jazz dat zijn muzikale klankbord slechts aan één persoon kan worden toegeschreven. En die heet Charles Gayle.

Dit concert was onderdeel van het Incubate Festival 2011, dat in Tilburg duurt van 12 tot en met 18 september. Als ondertitel voert het ‘Indepent Culture’. En dat is het ook wel: onafhankelijke cultuur, die beeldende kunst, film, dans, debatten en natuurlijk muziek omvat. Een nauwelijks te vatten concept maakt het evenement uniek en waarschijnlijk is het het enige dat het aandurft een eenzaat als Charles Gayle te programmeren.

Zie ook:


© Jazzenzo 2010